Lematización del Manuscrito 158
de la Biblioteca Nacional de Colombia.


Vocabulario y catecismo




Logo icanh.png
Diego Fernando Gómez Aldana







Fecha de entrega: Noviembre de 2020. Bogotá D.C. - Colombia.
Última actualización: 5 de mayo de 2024. Madrid - España


1

Vocabulario
De la leng[u]a Mosca chibcha,

A


  1. A: prepoçiçion de mouimiento local =
  2. A: prepoçiçion de mouimiento local a perʃonas _ muy[-]
    sa
    . Como uoai[1] a mi padre: zepaba muys. ina =
  3. A; alguna parte = epquaquyca =
  4. Abahar = [a]Obas bqusqua; que eʃ Soplar =
  5. Abarcar Con los brazos = Zepquacaz yn aiane, como
    bíen podre abarcalle = [a]es ichoques [a]esunga zpquaca[-]
    z yn aiane- no puedo abarcarte. mis ichoques-
    zepquacaz yn aianza.
  6. Abarcar Con la mano = Zytaz apqua. Como bien po[-]
    dre abarcarle: cam bquyquyz [a]esunga zytaz ap
    qua
    =
  7. Abarrar Como a la pared - ipquauie tapias bgyisu[-]
    ca
    , ipquauie tapias zeguitysuca. abarrolo, dio con
    el en el palo: quyes, chahas abgyi, dio Con el en
    mi. ichas bgyi, l. hichas zguity, dio Con el en mí
  8. Abatirse el abe, = Guas amisqua. abajo, advbo,
    respecto de un camíno, o calle, o suelo, que eſta cues[-]
    ta abajo, o en una pared o lienço colgado o en otra
    qualquiera Cossa enhieſta =
  9. Abajo, eſto es en la parte baja Guasaca, L, tyna,
    aunquel primero maʃ çirbe para los V[er]bos de poner
    y hazer, Como guasac zo: y el segundo para los V[er]bos
    deſtar, ponlo abajo = tyna asucune, abajo eſta
  10. Abajo adv[er]b[i]o, eſto es no en parte alta çino en el suelo
    hichana, L, hicha fihistana.
Abajo,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 1r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "uoi" en lugar de "uoai".


  1. Abajo de otra Coʃa = ityna, intyna, atyna , abajo
    de mi, abajo de ti, abajo del. zue tyna, abajo de
    mi caʃa, aunʠ con los Vbos de poner ʃe podra uʃar
    de otros advbos, Como abajo de la ygleçia are mí
    cassa: ygleçian guasac gue zue bquynga, L, ygle[-]
    çia
    n guas gue zue bquynga
    =
  2. Abajo. advbo de movimiento = tyca, L, tyia, co[-]
    mo tyc ina, L, tyi ina, uoi abajo, eſto es al lugar
    bajo =
  3. Abajo, advbo de movimiento, eſto es açiabajo =
    guasa, Como guas suhucu: tira âcia bajo =
  4. Abajo, en coʃas ʠ tienen fondo Como es el agua uaçijaʃ
    y barancaʃ = [a]etaca, y ʃirbe para quietud y mouimiento
  5. Abajo, to es debajo = uca L, usa.
  6. Abeja = busuapquame abeja de tierra caliente - tochua
  7. Abertura de lo ʠ ʃe hiende = atôca =
  8. Abil coʃa = apquyquychie gue.
  9. Abil es = apquyquychie gue gue.
  10. Abilidad = pquyquychie, L, pquychia =
  11. Abìlíçimo = apquyquychie ynie puyca-
  12. Abílíçimo es = apquyquychiez yni[a] apuyquyne =
  13. Abismo - eſto es hondura sin suelo no ai bocablo particu[-]
    lar podraʃe desir aʃi, [a]etaz yni[a] apuyquyne hichaz an=
    histysucaza=
  14. Ablandar lo duro = bsuscasûca =
  15. Ablandarʃe lo duro = asuscansûca, L, ahysiensûca
  16. Ablandar la maʃa del maiz = bchosqua, L, bgachasûca,
  17. Ablandada eſtar aʃi = i[a] achoquene i[a] agachoane[1] ,
  18. Ablandada aʃi = achocûca. agâchoca=
Ablandar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 1v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido agachaone.


2.
  1. Ablandarʃe la tierra = atahuansuca =
  2. Ablandar El Coraçon = apquyquy bchuesuca, L,
    apquyquy cho abgasqua =
  3. Ablandarce El coraçon = zepquyquyz achuensuca,
    L, zepquyquy choc agasqua
  4. Abogar = asan zecubunsuca
  5. Abogada nuestra = chisan cubunuca =
  6. Abollar = tei btasqua = El Vbo es poner[1]
  7. Abollarse = tei amasqua =
  8. A bocadoʃ = no ai bocablo pàrtícular pero deçir
    a bocados, eſto es bocado a bocado me lo comí todo
    anbzas achahane.
  9. A bocados, eſto es dandole un bocado y otro me co[-]
    mí todo el pan = chabunsuc[a] oc bgys achahane =
  10. Abominable coʃa = anhistyzinga cuhupqua =
  11. Abominar = mue zemistyzinga cuhuc aguene.
  12. Abonar el tiempo = uíde aclarar =
  13. Aborreçer = zuhuc aguahaicansuca aborrescole;
    hoc zguahaicansuca, aborreʃeme a mí
  14. Aborrescole = zuhuc aguahaican mague =
  15. Aborrecer = zfuchuan abcusqua: aborrescole, mfu[-]
    chua
    n bcusqua
    , tu me aborreʃeʃ. Pret.o bcu - partiçi[-]
    píos: chabcusqua chabcuc[2] , chabcunga=
  16. Aborreʃcole = zefuchuan abcu mague,
  17. Aborrecer = chahân abqusqua, aborreʃcole =
  18. Aborreʃcole, chahan abcui mague, L. zuhuc abcui [-]
    mague =
  19. Abortar mal parir = ziez amasqua, aiez amasqua,
    aiez amasqua =
Abraçar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 2r.jpg
  1. Esta oración aparece con tinta distinta a la original, pero con caligrafía de comienzos de siglo XVII.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido chabcue.



  1. Abraçar = [a]es bquysqua, mis bquysqua, mis ichosqua[-]
    miis ichosqua, abraçole abraçote abraçoos a boʃotròs =
    zis achosqua. El me abraça a mi. chiis achosqua
    él nos abraça a nosotros=
  2. Abraçar = [a]es izasqua, mis izasqua &.a trançiçíon
    como la paʃada =
  3. Abraçar = [a]es bquysqua, mis bquysqua, transiçion, Como &.a
    preterito, es bquyquy =
  4. Abraçar deʃoneſtamente. = zepquac zbchosqua=
  5. Abraçado le tengo, = [a]es izone, [a]es isucune, tranʃiçion &.a
  6. Abraʃarʃe, hacerʃe aʃqua = agatansuca,
  7. Abraʃar, verbo actibo no le aí, díraʃe deſta manera
    hierroz gatac amnyquys agatane: metío El hierro
    en el fuego y quedo echo braʃa,
  8. Abrigar = uide calentar,
  9. Abrir = quyhycas biasqua: yo abro, quyhicas m[m]ias[-]
    qua
    : tu abreʃ, quyhycas abiasqua, aquel abre &.a
    ynperatiuo, quhycas iao: partiçípios, quyhycas cha[-]
    iasca, quyhycas chaiao[1] , aquyhycas chaianga
    ,
  10. Abrir = hyquis biasqua, hyquis miasqua &.a
  11. Abrir = hyquis bzasqua,
  12. Abrirʃe = quyhycas aiansuca, L, hyquis azasqua =
  13. Abierto eſtar = hyquis azone.
  14. Abrir lo que no es puerta, ytas zem[u]asqua: ynperatiuos
    ytas uacu, partiçipios, ytas chauasca[-]
    ytas chauaca, ytas chauanga=
  15. Abrirse lo que no es puerta = ytas auasqua =
  16. Abíerto eſtar lo que no es puerta = ytas auaquene=
  17. Abrir, eſto es deʃenboluer, desdoblar = ytas btasqua
Abrirʃe
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 2v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chaiae.


3
  1. Abrirʃe deſta manera = ytas atasqua =
  2. Abierto eſtar assi = ytas atene =
  3. Abrírʃe la flor = [a]obaz afinsuca, L,
    [a]obaz achotonsuca, ytas aiansuca, ytas ahusqua
  4. Abrirʃe laʃ manos o píeʃ de grietas - ytaz atosqua-
    quihichaz atosqua =
  5. Abrirʃe la pierna de eʃa m.a [1] - gocaz afinsuca =
  6. Abrir la boca = a bgasqua, a m[m]gasqua &.a Abre
    la boca, a, so, partiçìpioʃ a chahasca, a chaha[-]
    ia[,] a chahanynga[2] ,
  7. Abíerta tener la boca = a zeguene #[3]
  8. Abrír los ojos = zupqua ze[m]misqua, mupqua=
    m[m]misqua, [a]opquaz a[m]misqua, pret.o zupqua ze[-]
    [m]mique, ymperatiuo, mupqua uizu abre tu
    los ojos, partiçìpìos: zupqua chauisca, zupqua,
    chauiza, zupqua chauiza, zupqua chauinga =
  9. Abiertos tener los ojos = zupquaz auizene, mupqua
    z auizene
    [,] [a]opquaz auizene. sí yo tubìera abìertos loʃ
    ojos. zupqua uizasan, mupqua bizasan[,]
    [a]opqua uizasan &.a
  10. Abrír los ojos El cachorrillo despues que a nacido o el
    enfermo que mucho tienpo los a tenido ʃerradoʃ: [a]opqua
    z abtosqua =
  11. Abrir las piernaʃ - zgata btosqua =
  12. Abrír las piernas, zeganyca btosqua =
  13. Abíertas tener las piernaʃ - gahaze izone =
  14. A buen tiempo = esupqua =
  15. Aca, adverbio de quietud es lo mismo que aqui - si[-]
    na
    ca
    :
    Aca.
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 3r.jpg
  1. Creemos que es “manera”
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido chahanga.
  3. Texto tachado e ilegible.


  1. Aca, adverbio de mouimiento = si, L, sieque pe[-]
    ro Cada uno pide diferentes Verbos Como ʃe uera
    por los Exenplos çiguienteʃ, traelo aca, si soco, daca
    aca, si nyu. echalo aca: si to, aca uino: si ahuque
    llegate aca, siec azo, L, siec a#[1] tycu, llegaos aca siec a[-]
    bizu. si es multitud de jente que eſta en hilera , llega[-]
    os aca, si suhucu: llegalo aca, siec quycu, çi es coʃa larga,
    llegalo aca: si suhucu =
  2. Acabarse = achahansuca, L, abgyunsuca=
  3. Acabarse perfiçionarse = yc achuensuca-
  4. Acabar perfiçionar = yc bchuesuca -
  5. A cada uno = achy, achyc =
  6. A cada hombre = muysca achyc achyc, L, muysca ata
    muysca ata =
  7. A cada uno le di un tomín = achyc achy tomin ata fuy[-]
    zy
    hoc mny
    =
  8. A cada uno le di dos paneʃ = achyc achyc fun boza
    fuyzy hoc mny =
  9. A cada uno le di lo ʠ era ʃuyo = achyc achyc [a]epqua[-]
    n uca hoc mny=
  10. A cada uno le di ʃu manta = achyc achyc aboin u[-]
    ca
    , hoc mny
    =
  11. A cada uno le di lo ʠ le perteneçìa = achyc achyc
    aguacan uca hoc mny =
  12. A cada uno able de por ʃi = achyc achyc abohozy
    zecubune =
  13. A cada palabra ʠ le diʃen ʃe enoja = yc cubun puy[-]
    n
    uca agensuca
    =
A cada paʃo.
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 3v.jpg
  1. Texto tachado e ilegible.

4
  1. A cada paʃo = spquin spquina, L, ateza atezaca, L,
    aganza aganzaca =
  2. Acaêçer = aquynsuca, acaêçíome, chahas aquyne
  3. Acanalada por la azequia = siquie achichy cosy[-]
    nuca -
  4. Acardenalarʃe = zymuynynsuca=
  5. Acardenalar a otro = ys bgyis, amuynene: dil[e] de gol[-]
    pes, y puʃoʃe acardenalado[,] no ai otro modo deçir,
  6. Acaríçiar de palabra = choc guec zegusqua=
  7. Acariçia de obra, agasajar = choc guec bquysqua
  8. Acaʃo = faha cuca, L, pquynuca =
  9. A caballo = hycabai gyca-
  10. Acaudalar haçienda adquirîlla = zipquaz agasqua
  11. Acaudalar alguna coʃa adquirílla hacella suya =
    ipquauie zipquac bgasqua=
  12. Aclararʃe el agua o coʃa liquida = achysquynsuca
  13. Aclarar La uerdad = ocanxingue muyian btas[-]
    qua
    , L, agues nuc muyian btasqua=
  14. Aclararʃe la uerdad, = ocanxingue muyian antaʃ[-]
    qua
    , L, agues nuc muyian antasqua, L, muyian
    abcasqua. preterito abcaque, L, muyian amisqua
  15. Aclararʃe el apoʃento = quypquan muyian aqu-
    y
    nsuca
    =
  16. Aclararʃe el tiempo = quyca muyian abquysqua,
    L, quyca muyian agasqua, L, quyca muyian
    aquynsuca =
  17. Aclarar lo ʠ ʃe diçe eſto eʃ deçillo claro = muyia
    zegusqua, L, agues nuc zegusqua=
Acoçear
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 4r.jpg



  1. Acoçear = yn bzahanasuca =
  2. Acojer alguno en su caʃa = zuen ui bzasqua=
  3. Acojerʃe en caʃa de alguno = aguen ui izasqua=
  4. Acojerʃe a otro para ʃer faboreçido = amuys zansuca
  5. Acojioʃe apreto[1] = a[m]menans ana: a[m]menans abca-
    que
    =
  6. Acometer a otro = amuyʃ zemisqua, L, amuys bcas[-]
    qua
    = bcaque
    =
  7. Acometer, arremeter, enbeſtír en el enemigo =
    [a]obac itasqua =
  8. Acompańar a otro Como Criado = [a]obatan izone =
  9. Acompaǹar a otro Como ygual = [a]emzac chibizine.
  10. Acompańar a otro yrle çiruiendo yrle acompa[-]
    ńando Como Criado = [a]obotac inasqua-
  11. Acompaǹar a otro Como ygual = [a]emzac chinas[-]
    qua
    abohoze inasqua
    -
  12. Acompańar a otro en alguna acçíon Como mi[-]
    niſtro suyo diçeʃe Con eſte adverbio, zubatac,
    mubatac, [a]obatac, y el Verbo ʠ çignifique la
    tal acçion Como acompańole a trabajar: [a]Ob[-]
    ta
    c ichosqua
    =
  13. Acompańar a otro yendo delante = aquyi inas[-]
    qua
    L, aquyhys inasqua =
  14. Aconʃejar a otro = ahu˰ichya zegusqua, L, a[-]
    huichyca zecubunsuca, L, aquyi zegusqua, L,
    aquyi zecubunsuca - ahuich choc, buen consejo
  15. Acordarʃe eſto es Venirle a la memoria = zpquen[-]
    agasqua=
Acordarʃe
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 4v.jpg
  1. Aquí la palabra "apretó" tienen el significado de "acelerar el paso".

5.
  1. Acordarʃe tenerlo en la memoría, zepquen asu[-]
    cune
    zepquen apquane
    =
  2. Acordarʃelo a otro, no ai Verbo actíuo podraʃe
    deʃir aʃi, chahac miguques[1] zepquen aganga.
    direismelo y acorʃeme ha,
  3. Acortar algo = asucazac bgasqua, L, asucaz[a][c][2] -
    bquysqua = ˰baiu, baio
  4. Acoʃar alguno Con mal tratamiento = ze[m]maisuca.
  5. Acoʃar a otro Correr traʃ el = zemohoisuca =
  6. Acoſtarʃe para dormir = ai zegusqua = ai agu.
  7. Acoſtarʃe eſto es tenderʃe en el ʃuelo = hichas-
    izasqua
  8. Acoſtado eſtar deſta manera = hichas izone
  9. Acoſtado eſtar = quypquac izone camac izone:
    hichas izone, quychyc izone=
  10. Acoſtarʃe de lado = quychyc izasqua=
  11. Acoſtado eſtar aʃi - quychyc izone.
  12. Acoſtar de lado a otra coʃa = quychyc bzasqua.=
    hycha quychyc z[a]o[3] , acoſtarʃe bocarriba=
  13. Acoſtarse bcarriba = ybcac izasqua-
  14. Acoſtado eſtar aʃi, ybcac izone =
  15. Acoſtar boca ariba a otro = ybcac bzasqua=
  16. Acoſtarʃe boca arriba diʃeʃe tambien, hyc izasqua,
    L, hichas izasqua=
  17. Acoſtarʃe bocabajo = saca fihist izasqua, L,
    fihizqua, fihist izasqua-
  18. Acoſtado eſtar assi = saca fihist izone, L, fihi[-]
    zqua
    , fihist izone
    =
Acoſtar a otro
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 5r.jpg
  1. En el ms. 2922, aparece aguques.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido asucazac.
  3. Podría traducirse como "acuéstalo en suelo".


  1. Acoſtar a otro bocabajo = saca fihist bzasqua,
    L, fihizqua fihist bzasqua=
  2. Acoſtunbrarʃe = ys atyne, L, apquac aga, L,
    apquac aguene. Todos eſtos ynperʃonaleʃ poſt[-]
    pueſtos al verbo de Cuya acçíon se trata sìg[-]
    nifican eſtar acoʃtunbrado, abituado, echo,
    Como, jugar bquysquaʃ ys atyne. eſtoi acos[-]
    tumbrado a jugar, L, jugar bquysquas a-
    pqua
    c aga
    , L, jugar bquysquaʃ apquac agu[-]
    ene

  3. Acreʃentar aumentar = yc bgyisuca.
  4. Acreʃentarʃe = yc agyisuca, L, yn azysqua L,
    aiaoansuca-
  5. Acudir, Vide llegarse, Vide yr =
  6. A Cueſtas poner = agahan bzasqua =
  7. A Cueſtas de otro ponerʃe = agahan izasqua.
  8. A Cueſtas de otro eſtar = agahan izone=
  9. A Cueſtas llebar = bhûs ina. bhûs bxy=
  10. Aculla = anaquia=
  11. Acuʃar = bsipquasuca. Pedroz chahac ma[a]b[-]
    sipquáo. Pedro te acuʃo delante de mi, o se
    me quejo de ti. puedeʃe tambíen deçir hycha-
    z. bohoze. ma[a]bsipqua =
  12. Achacarle a otro algo, hazerle Cargo echar[-]
    le la Culpa = yn bzysqua, L, agahan, mn-
    y
    squa
    . preterito. mnyquy, L, agyc bzasqua,
  13. Achacarsele ocaʃionarʃele el mal = opquac a[-]
    gasqua, Como. ixiunsucas fibac zmis opqua
cagas-
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 5v.jpg



6
  1. [-]c as ziusuca, eſtaba ʃudando fuime al aire,
    y de eʃe achaʠ eſtoi malo =
    Achaque, ocaʃion, del mal que te vino = opqua
    Como, ipquo opquas abgy: de ʠ achaque murio:
    aiusucas fibaz. yc ami gue opquas abgy: eſtaba
    malo y entrole el aire y eʃe fue El achaque de ʠ mu[-]
    río. ysgue opqua, eʃe fue El achaque,
  2. Achacoʃo enfermizo = iuquyn=
  3. Achacoʃo eſtar = iuquync zguene,
  4. Achicar = anupquac bgasqua, anupquac bquysqua[-]
    ys btasqua
  5. Açacan aguador = ʃie magahazesuca,
  6. Açafran de la tierra = chuegasy chihiza, La mata
    se llama, chuegasua,
  7. Açelerarçe darse priesa = zihizensuca Ymperat[iv]o
    ahizesu date priesa
  8. Açelerar a otro, dalle prieʃa = zemihizesuca=
  9. Açepíllar = zemohosysuca=
  10. Açeptar deçir que ʃi = ehe bgasqua,
  11. Açequia = siquie=
  12. Açequia haçer = siquie bquysqua,
  13. Açerca = Eca. Como açerca de eʃo ysy ica, mor ica
    chiuza, tratamos de la demora, Díos ica chiuza, tra[-]
    tamos de Díos, ʃi ʃe trata de otraʃ perʃonaʃ se toma
    ya por mormurar, Como: zicaz aguque, dijo mal
    de mi =
  14. Açercarʃe al lugar o a la perʃona = a[y]nguac zpquasqua,
    L, a[y]nguac zequysqua, a[y]nguac zuhusqua, zyngua
[-]c ahuque
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 6r.jpg



  1. c ahuque açercarʃe a mi =
  2. Açercarse al lugar o perʃona = btequesuca, Como:
    ie Chunsa chibtequesuca: ya nos bamos açercando
    a tunja ie quihicha chibteque ya nos emos açerca[-]
    do a Santafe, =
  3. Açercarʃe eſtar ya ʃerca = atequensuca, ya se ba
    açercando, ia [a]tequene, ya eſta cerca, ie guez ate[-]
    que
    ne
    , ya eſta cerca El pueblo =
  4. Açercarʃe el tiempo de lo ʠ ha de ʃer, o se ha de haçer,
    Como ya ʃe açerca mí muerte = ie bgyngaz atequene,
    ya se açercan vestras Confeçioneʃ: ie confesar mib-
    quyngaz atequene =
  5. Açertar, caer en lo que primero dudaba = ie zu[-]
    huichyc azyquy, ya acėrte.
  6. Açertar Salirme verdad Lo que digo = chaguis[-]
    ca
    z afihiſtac azasqua
    =
  7. Açertar dar en el blanco = yn ami actiuo no le
    ai, çíno diraʃe aʃi, bgyis yn ami, tire y di en el bl.co
  8. Açotar, zeguitysuca =
  9. Açotar a unos y a otros, haçer exerçiçio de eʃo =
    ichihizegosqua=
  10. Açotador, que lo tiene de mańa dar a unos y a otroʃ
    = achihizuan mague
  11. Açotarʃe = zuitysuca, muitysuca, terçera perʃo[-]
    na no tìene ní tampoco plural, diran: atas aguity:
    El proprio se açoto =
  12. Açotea exerçíçio de aʃotarʃe = guity =
  13. Açote de quero, ioque =
Açul,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 6v.jpg


7
  1. Açul = achysquyn mague, L, chysquyco =
  2. Açul haçerʃe = achysquynsuca-
  3. Adelantarʃe = quyhyn inasqua merechi be tu prí[-]
    mero mehechachiua, es ymperatiuo yrregular,
  4. Adelante[,] eſto es mas alla = ynaia, L, ynacaia
  5. Adelante es = ynaîgue, ynacaîgue,
  6. Adelante mas alla de la cassa de pedro = pedro guen
    ai gue, L, pedro guen ac gûe,
  7. Adelante paʃar = ai zemisqua,
  8. Adelante eſta = anacaigûe azone, y si es coʃa que eſta
    tendida por el ʃuelo, ac azone, aca zona ie, El qamino
    que eſta aqui delante =
  9. Adelante açerʃe eſto es maʃ alla = ac izasqua, ac ity[-]
    hy
    squa ac zequysqua
    , eſte ultimo çirbe no mas de para
    quando eſta en pie =
  10. Adelgaçar = sotuc bgasqua-
  11. Adelgaçarʃe = ʃotuc zegasqua,
  12. Adentro = huia: adverbio de mouimiento.
  13. Adentro[,] mas adentro = huie =
  14. Adereçar = choc bgasqua, L, choc bquysqua, L, choc =
    bzasqua =
  15. Adereçarʃe, ponerʃe bíen la coʃa = choc zgasqua=
  16. Adeudarʃe = ichubiagosqua =
  17. Adeudado = chubiaquyn=
  18. Adeudar a otro por el dańo ʠ haze por ser su hijo o criado
    o cauallo = achubia, zybquysqua =
  19. Adeudarʃe, contraher deuda en el modo dicho = chubiaz[-]
    aquyne =
Adeudar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 7r.jpg



  1. Adeudar a otro esto es ponelle falla = achubia zeb[-]
    quysqua =
  2. Adeudarʃe Contraer deuda en el modo dicho, ichu[-]
    bia
    z aquyne

  3. Adeudarme por el eſto es por el daño ʠ hiço mi hi[-]
    jo, Criado o caballo = yc ichubiagosqua, yc ichubia[-]
    go: heme adeudado por el =
  4. Admirarʃe = zepquyquyz ys amuye, L, quyca[-]
    gata
    z chahas amuyne
    admireme, sa, es tanbíen
    palabra de admiraçion y espanto =
  5. A donde aduerbio de mouimiento, epquacoa=
  6. A donde quiera que bayas te tengo de ʃeguir = epquac[-]
    ua mnangaxin, msucas inanga, así se diçe eſta
    palabra a donde quiera =
  7. Adonde[,] aduerbío de quietud = epquanua =
  8. A donde quiera que eſte tengo de ir alla; epquanua
    asucunxin amuys zepquanga,
  9. A donde no preguntando diçeʃe Con eſta particula, in,
    junta Con partiçìpio Como yn suza fuyze gue en to[-]
    das partes eſta =
  10. Adoptar tomallo por hijo = ichutac bgasqua=
  11. Adorar no ai mas del verbo Reberençiar =
  12. Adormeçerʃe dormitar = zquibaz ahusqua, L, zqui[-]
    ba
    z amasqua
    =
  13. Adormeçer a otro = zquiguasuca =
  14. Adormeçerʃe La pierna, o otro míenbro = zegocaz a[-]
    mnyhychysuca =
  15. Adquirir haçienda acaudalalla, benir a tener
hacienda
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 7v.jpg


8
  1. haçienda = zipquaz agasqua=
  2. Adquirir eſto es haçerla suya = zipquac agasqua
  3. Adrede = zepquyquyn mpquyquyn, apquyquyn =
  4. Advenedizo = gueba =
  5. Advenedízo queſta ya aveçindado = sunguia -
  6. Advertir, no ai verbo particular podraʃe deçir
    por el verbo de saber =
  7. A escondidas = chisgoc, L, ysuac, vine a escondidaʃ
    de mi padre zepaba quihichac chisgoc zuhuque,
    L, zepaba quihichac ysuac zuhuque =
  8. A escuras = umzac=
  9. A eʃa hora = yspqua xina =
  10. A eſtas horas = fa sipqua xina. maǹana a eſtas ho[-]
    raʃ: aic sipqua xina =
  11. A espaçio = hichana =
  12. Afilar, = asicaz bquysqua=
  13. Afilar ʃacar punta = obtaz bquysqua =
  14. Afligír a otro = apquyquyz bsucasuca=
  15. Afligírʃe = zepquyquyz asucansuca, L, zepquyquyz
    zasosqua =
  16. Aflojar = bsuahasuca, L, bsuahantasuca =
  17. Aflojarçe = asuahansuca, L, asuahantansuca -
  18. Aflojarçe la mochila = amuypquansuca =
  19. Afrecho = iga =
  20. Afrentar = afan bquysqua, L, afan asucan bquysqua
  21. Afrentarçe = zefanz aquyne: fue afrenta mia =
  22. Afrenta = zefan, mfan, afan &.a
  23. Afrentado eſtar = zfan isucanz anquys zpquane
Afrentar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 8r.jpg



  1. Afrentar de palabra, deçirle palabraʃ afrento[-]
    sas = acaca zegusqua=
  2. Aforrar = atys bzasqua-
  3. Afuera aduerbio = fac =
  4. A gatas andar = zebogosqua. diʃeʃe tanbien zemo[-]
    que
    s inanga
    : yre a gataʃ
  5. Agena cossa = maepqua maguaca =
  6. Agena muger = magui mafucha. y jeneralmente
    eſta particula, Ma, antepueſta al nombre es lo
    mismo ʠ alienus, a, um
  7. Agi = quybsa =
  8. Agi largo i grande = pquata quybsa=
  9. Agi rredondo y grande = nymqua quybsa =
  10. Agi amarillo = guapa quybsa,
  11. Agi chiquito = agua quybsa
  12. Aguíjar, Correr diʃen. amenans ana fuese corri[-]
    endo, apreto y lo mesmo es, amenans abcaque.
  13. Aguija, ymperatiuo. amenasu masaia, amena[-]
    suca masaia, diʃen tambien, men abgas ana,
    apreto y ʃe fue =
  14. Aguila = tygua =
  15. Agotarçe mermando = ys absuhusqua,
  16. Agotar eſto es Consumir todo el Licor disese por el ver[-]
    bo que çignificare la acçion con ʠ ʃe consume
  17. Agria cossa = atyhyzyn mague =
  18. Agradarme algo = zuhuc cho gue, zuhuc achuene,
    zpquys azasqua =
  19. Agradar a otro = hoc cho bquysqua, eſto es haçer
coʃa ʠ le
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 8v.jpg


9
  1. Coʃa que le agrade =
  2. Agradeçer = agachi bgas achihichaz bechuesuca
    diçen tambíen ipqua zpaban zinga, yo os lo agra[-]
    desco Señor, ipqua ichutan zinga, yo os lo agra[-]
    deʃco hijo y deſta manera ban poniendo las perʃo[-]
    naʃ Con quíen ablan Conforme a la calidad de ellaʃ
    íí[1] ipqua n zinga [l.] bie n zinga=
  3. Agua = sie=
  4. Agua calíente = sisque, L, sie chitupqua =
  5. Agua que no se aya calentado = sie tyhyca=
  6. Aguar el uíno o, otra cosa = siez fin yc btasqua,
    L, siez fin chichy btasqua=
  7. Aguardar = z[m]machysuca, a ti te aguardo, mue[-]
    gue chabachysuca. aguardando eſtoí que te bajaʃ
    mnanga gue chabachysuca. aguardando
    eſta Díos que te Conbíertas a el = dioz amuys mp[-]
    quyquy
    choc, mzangaz ama˰machysucaco
    =
  8. Agudo de yngenio = apquyquychie gue=
  9. Agudo de uiſta = [a]opquachie gue =
  10. Agudo en el oir = acuhucachie gue =
  11. Aguelo = guexica =
  12. Aguela = caca=
  13. Agujero = phigua =
  14. Agujerear = z[p]pihiguasuca =
  15. Ahechar, = btytysuca=
  16. Ahechaduraʃ = gye =
  17. Ahitarʃe = ziec amu[y]suasuca, L, ziec abtysŷsuca
  18. Ahogarʃe en el agua = siec bgysqua =
Ahogar=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 9r.jpg
  1. Creemos que originalmente era "i.l.", abreviatura de "in loco", "en su lugar".


  1. Ahogar a otro deſta manera = siec bgusqua.
  2. Ahogar a otro apretandole El Cuello Con la mano
    abizac zbioques bgusqua =
  3. Ahogar a otro atandole la garganta = ipquabez.
    abizac bcamys bgusqua =
  4. Ahogar a otro echandole un lazo al Cuello =
    chihizez achyzas mnyquys bgusqua=
  5. Ahogarçe atraueʃandoʃele algo en la garganta
    ipquauiez zpquohozac anyquys bgysqua, L, zpquo[-]
    hoza
    c azas bgysqua
    , L, zpquohoz quyhycac a[-]
    nyquys bgysqua =
  6. Ahorcar a uno = guan bzasqua =
  7. Ahorcado eſtar = guan izone=
  8. Ahorcar a muchos = guan ze[p]pquysqua =
  9. Ahorcarʃe = chihizec izasqua =
  10. Ahuientan[1] = biahasysuca = sumgui iahasu[2]
  11. Ahumarʃe = aiquensuca =
  12. Ajuntar = hatan bquysqua, L, ubac btasqua, L,
    ubac bquysqua, L, atupquac bgasqua=
  13. Aíuntarse, = hatan aquynsuca, L, atucac chigasqua
  14. Ajustar = ygualar = atucac bgasqua =
  15. Ajustado eſtar, al justo me bíene = guahaiuc
    chahan apqua =
  16. Ajustar al modo dicho podraʃe deçir. guahaiuc
    chahan apquanga quyu. has la ʠ me benga al justo
  17. Ala de aue = gaca =
  18. Alabar = [a]ecaz choc zegusqua=
  19. Alacran = quysua =
Alançear
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 9v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Ahuientar" en lugar de "Ahuientan".
  2. Esta oración tiene diferente caligrafía. Creemos que fue añadida posteriormente.

10
  1. Alançear = btyhypquasuca =
  2. Alargar alguna Coʃa haçella larga = bgahasysuca,
  3. Alargar deſta manera = agahasynsuca,
  4. Alargar la mano açiaca = si ychosqua =
  5. Alargar la mano açialla = ai ychosqua. ai achoques[-]
    abxy =
  6. Alargar otra coʃa açialla = ai bchosqua =
  7. Alargar otra coʃa açiaca = si bchosqua =
  8. Alargar eſto es tirar açiaca = si bsuhusqua =
  9. Alargar eſto es tirar a çialla = ai bsuhusqua =
  10. Alargar el tiempo o el plazo = ai bsuhusqua =
  11. A la rredonda = bosa =
  12. A la uísta eſto es uíendolo = zupqua fihistan,
    mupqua &.a L, zubana, mubana &.a
  13. A la uísta eſto es a lo que ʃe rrepreʃenta a la uísta
    upquachieca &.a Como a mi uísta zupquachieca.
  14. A la mano derecha o izquierda = sihic husa aʃìa[-]
    qui seńalando no ai otro modo =
  15. A las espaldas de la caʃa = gue iohozana. y çi a[-]
    bla de mouímíento: gue iohozaca =
  16. A las çiete del dìa = suaz sin ie anyquyna, L, su[-]
    a
    z sin ie anycaxin
    =
  17. A las treʃ de la tarde = suaz atyquyna, L, suaz=
    tyquysaxin =
  18. A las nuebe = acaz abgyina, L, aca gyiaxin, y asi
    de las demas horas mudado ʃolo el numero -
  19. A la maǹana = zacoca -
  20. A la tarde = suameca, L, suamena =
A las ocho =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 10r.jpg



  1. A las ocho de la mańana = zacoc suhuza gyiaxin,
    L, zacoc suhuzaz abgyina
  2. A las quatro de la tarde = suamec muyhyca gyia
    xin, L, suamec muyhycaz abgyina -
  3. Al amaneçer = suas agasquana, L, fusuc agas[-]
    qua
    na
    L, suasa gaiaxin, L, fusuca gaiaxin.
  4. Al aire andar = fibas zemisqua, L, fibac zemisqua
  5. Alcançar al que va caminando = asucas zepquasqua
  6. Alcançar lo que deʃea = zemistysuca =
  7. Alcançar de otro es lo mismo ʠ diome algo =
  8. Alcançar lo queſta en alto = guas btasqua =
  9. Alcançar = llegar = zpquasqua, no alcanço = zquyn[-]
    z apquaza =
  10. Alcançar Con el tiempo, Con la cantidad, o Con el nu[-]
    mero eſto es ʠ abra bastantemente lo queʃ meneſter
    para el fin ʠ ʃe pretende diçeʃe Con eſta, fras, [a]esugue,
    o Con eſta, apqua, o Con anbas juntas Como se bera
    por los exemplos çiguientes =
  11. Alcança = apquao. apquague, Alcança ʃí alcança,
    Alcança baſtantemente? [a]eso apqua? L,[a]esua?
    Alcança bíen alcança = [a]esugue apqua, L, [a]esugue
    Alcançara? [a]esuno apqua, L, [a]esunua =
  12. Alcançar baſtantemente = [a]esunga apqua, L,
    [a]esunga. El negatíuo se diçe aʃi, apquaza. no al[-]
    cança no llega. apquazinga, no alcançara no
    llegara, [a]esunza, no alcança bastantemente,
    no llega. [a]esunzinga: no alcançara no bastara
    no podra alcançar: tambíen se pueden juntar
Las doʃ
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 10v.jpg


11
  1. Las dos palabraʃ para el negatiuo pero la príme[-]
    ra a de ʃer adverbio Como ʃe bera por los exem[-]
    plos çiguienteʃ. no llegue Con tiempo: [a]esuc zpqua[-]
    za, no llegare Con tiempo, [a]esuc zpquazinga=
  2. Alcançar a uer míʃa, ora se diga respecto del
    tiempo ora respecto del Lugar y Cuerpo que al[-]
    cança a uer = [a]esugue zemistysuca, bíen alcan[-]
    ço a ver, [a]esugue miʃa zemisty: bièn alcançare
    a uer miʃa, [a]esugue zepqua: Con tiempo llegue:
    [a]esunga zepqua: Con tiempo llegare, [a]esugue zepquas
    miʃa zemisty Con tienpo llegare a uer miʃa=
  3. Alcaparra de yndíos = chihinuba. el arbol se
    llama, chihine=
  4. Alçar lo caido, o lebantar en alto = guat bqu[-]
    y
    squa
    , Preterito, guat bquyquy =
  5. Alçar alguna mole Lebantar buhíos, leban[-]
    tar arcos = biasqua, tanbìen quando cantan
    para deçir ʠ alçen la boz diçen, iao: alça
  6. Alçarse las aguas = siuz guat abtasqua,
  7. Alegrar a otros = apquyquy bchuesuca, L,
    apquyquy nuyían[1] bquysqua, L, apquyquy
    choc bzasqua =
  8. Alegrarçe = zpquyquyz achuensuca =
  9. Alegre perʃona = apquyquy chuin mague.
  10. Alegremente = pquyquy choca.
  11. Alfiler o aguja = chihine.
  12. Algo = ipquabie. L, ipquabe.
  13. Algodon = quyhysa.
Alguno
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 11r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido muyian.


  1. Alguno algunos = atabe, L, atabie=
  2. Algunos diçen = guiscaz aguene. algunos an
    dicho uzaz aguene muysca[.] mahuez aguenua
    a muerto algun hombre, chaquyia magueza:
    no he hecho Cosa alguna. de ʃuerte que eſtaʃ
    oraçioneʃ y otras ʃemejanteʃ donde entran
    eſtas palabras: algo, alguno, o algunos, todaʃ
    se pueden deçir por partiçipío Como ʃe a uisto, por
    los Exemplos pueſtos.
  3. Algunas ueçeʃ o alguna uez = yc atabieca=
  4. Alguna uez eſto es de quando en quando = fihis[-]
    ta
    n gan[n]a
    , L, fien hacana, L, fien hacanya =
  5. Algun tiempo no aí palabra determìnada para eʃo
    pero podraʃe deçir. fican xieuaxin. porque
    aunqueſtas palabras çignífican 'no se quanto ti[-]
    empo', pero Con el uerbo que ʃe çigue haçe eſte ʃen
    tido 'algun tiempo' Conforme a la regla general
  6. Algun tanto = etaquyn =
  7. Algo mas aí, ablando de mais de trigo o de co[-]
    ʃa aʃi = ingue aban apquycane =
  8. Algo mas aí[,] ablando de coʃas liquidaʃ, ingue
    apuyquyne, L, ingue apuyne=
  9. Algo mas ai[,] ablando de las coʃas que ʃe miden
    ingue aban apuyn, L, ingue apuyquyne =
  10. Algo mas ai ablando de alguna otra Cantidad,
    ʃi es tan grande o no es tan grande = ingue aban[-]
    azone =
  11. Algo mas ai ablando de cosas ʠ ʃe peʃan, cì tíenen
tanto
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 11v.jpg


12
  1. tanto o no tienen tanto = ingue yn azone, L, ingue
    yn asucune =
  2. Algo maʃ le di = ingue aban apquycans hoc mny, L,
    ingue aban apuyns hoc mny, Conforme la materia
    de que ablare Segun la diʃtinçion de arriba=
  3. Alindar, eſto es tener una misma linde o termíno
    Como ni labrança alínda Con la labrança de pedro
    itan pedro ta yhys apuyne=
  4. Aliʃar = zmhosysuca=
  5. Alíço[,] arbol = guane =
  6. Aliuiarʃe de enfermedad = ingue zhysiansuca, L,
    ingue puyngue izysqua =
  7. Alla[,] adverbio de quíetud = ynaca =
  8. Alla[,] aduerbio de mouímiento = ysi =
  9. Alla lejos = anaquia, y sírue para quietud y mouí[-]
    miento.
  10. Alli[,] aduerbío de quietud = anaca =
  11. Alli[,] aduerbio de mouimiento = asi =
  12. Alli[,] eſto es en eʃo de por alli = an puyhycana =
  13. Allanar = atucac bgasqua, L, mahat bgasqua=
  14. Al fuego ponerʃe = gati itysqua =
  15. Al fuego eſtar = gati ien isucune[,] gati ien izon =
  16. Al fuego poner para guiʃar o calentar, = gati yn bzas[-]
    qua

  17. Al fuego llegarʃe = gati iec zmisqua=
  18. Al apoʃtar = chubungoca=
  19. Al Lado = zquihina mquihina aquihina, L, zqui[-]
    hique
    na mquihiquena, aquihiquena
    , eſto ʃe en[-]
tiende
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 12r.jpg



  1. tiende al Lado de perʃonaʃ=
  2. Al Lado de la cassa = gue cuhaptena[1]
  3. Al Salir del sol = suaz guan miexin, L, suaz guan
    amisquanan =
  4. Al poner del sol = Suaz ai aquensucanan, L, suaz ahy[-]
    ba
    nsucanan
    =
  5. Al sol = suana, L, suaca, L, suasa, conforme pídie[-]
    re el uerbo.
  6. A la haz eſtar = pquihizuc azone, L, chichc azone
  7. Al rebeʃ eſtar = pquihizuc azonza, L, chichyc azonza
  8. A la larga medir = pquihizuc zeguaosuca =
  9. A la larga cortar = pquihizuc bquyhytysuca =
  10. A la larga tenderʃe = isuhuquys izasqua, L, chytac =
    izasqua =
  11. A la poſtre ir = bgyuc ina
  12. A la poſtre eſtar = gyun izizone =
  13. A la poſtre ponerʃe = gyun izasqua=
  14. A la poſtre ponello = gyun bzasqua =
  15. A la poſtre uenír = bgyuc zuhusqua =
  16. Al justo = guahaiuc, Como al justo uino: guahaiuc yn a[-]
    pqua, L, guahaiuc yn aiane =
  17. Al justo me uiene = guahaiuc chahan apqua =
  18. Al punto = guahaiuc, Como, guaiuc apqua, al punto llego,
    guahaiuc ahuque, al punto uino =
  19. Al prinçipio, eſto es primero = quyhyna
  20. Al prinçipio eſta = quyhyna azone
  21. Al prinçipio eſto es Comenʃando = Vide Comenʃar =
  22. Al prinçipio[,] ablando de una íſtoria que paʃo = sas aqui[-]
chipquana
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 12v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido cuhutena.

13
  1. chipquana, aquichipquanie, L, sas quyhyna
  2. Al fin y al cabo = [a]eta muys. Como al fín y al cabo noʃ
    moriremoʃ, [a]eta muys chibgynga =
  3. Alma = fihizca =
  4. Almoada = ubaca =
  5. Almorzada = ubasa, ubas[a] ata, ubasa boza &.a
    vna almorzada dos almorzadaʃ &.a
  6. Almorzar = zquyhyzaz amisqua; itochua bgus[-]
    qua
    , busua bgusqua, ichyumy fac btasqua
    .
  7. Al mísmo tiempo = afihistuc=
  8. A lo que me pareçe = zpquyquynaz, L, bchibycaz
    L, yc bsu[n]necaz =
  9. Alquiler de los yndíos = uta fihista uta fihista[-]
    c ana, fue al alquiler, L, gyquyn =
  10. Alta coʃa Como pared o torre = gyn pquaoa, L, ha[-]
    ta
    zona
    L, asuca yn puyca=
  11. Alta eſtar deſta manera = gyn apquane gynie
    apquane, eſta mas alta, L, asucaz yquie agyine,
  12. Alto arbol = hata zona gue: es mui alto, L, asu[-]
    ca
    z yni apuyquyne, hata pquyca gue
    =
  13. Alto haçerʃe = asucaz yny azyquy=
  14. Alta haçer La torre o tapia = tapiaz bquys gyn
    apquane, L, tapiaz bquys gyn a[p]quyne =
  15. Alta cosa, eſto es que eſta en alto = guat zona
    guatie zona, mas alta =
  16. Alta eſtar = guat azone =
  17. Alta ponella = guat bzasqua, mas alta ponella
    guatie bzasqua =
Alunbrar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 13r.jpg



  1. Alunbrar proprío no lo aí uʃan de los modos çigui[-]
    entes alumbranos El sol. sua chiec chipquycane
    alunbranos El fuego = gat chiec chipquycane, alun[-]
    branos el sol a todo el mundo = quyca azonuo[1] sua
    chiec chibizine, alunbra El ʃol Los monteʃ =
    alunbra las paredeʃ. suaz gua gyc azasqua,
    tapia gyc azasqua =
  2. Alunbra aca ymperativo = sihic gyn ao[o] =
  3. Alunbra aca la bela para que ìo bea, gata siec quycu,
    achiec chachiba =
  4. Alunbrale alla eʃa uela para que uea = gata ingue
    ai quycus achiec chiba =
  5. Ama que Cría = no ai bocablo particular =
  6. Ama seǹora = guaia=
  7. Amargar, no ai proprio =
  8. Amançebarʃe = ichuegosqua =
  9. Amancebado,
  10. Amaneçer = suas agasqua, L, fusuc agasqua
  11. Amaneçiome = chahas suas aga =
  12. Amanʃar beſtiaʃ no ai uocablo ní amanʃarʃe
  13. Amar = btyzysuca = yten = chahac atyzynsuca.
    es amado de mi yten chahac atyzyn mague
  14. Amargar = aquyhyquynsuca =
  15. Amarga cosa = aquyhyquyn mague, quyhyquy[-]
    co

  16. Amargame = Zquyhycac aquyhyquyn mague
  17. Amarillar = atybansuca =
  18. Amarilla cosa = atyban mague, tybco, tyba gua˰ze
Amarillo=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 13v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido azonuc.

14
  1. Amarillo de roſtro = abiquez achan mague, es lo mis[-]
    mo ʠ descolorido. Afiquez achans apquane, eſtas
    descolorido =
  2. Ambos[,] a dos = tamca, tamen uca, bozen uca,
  3. Amarrar = bcamysuca,
  4. A medio dia = sua quychyquysa, L, quychyquysa,
    L, quychyquyc apquan, L, suaz quypquas any-
    quy
    , L, suaz ytas any[quy] [,] sua [a]tyquena=
  5. A medía noche = za pquana, L, za chin[n]a =
  6. Amedrentar, amenaçar = atemoriçar = apquy=
    quy
    zebiasqua
    , L, achie zbiasqua,
  7. Amedrentarʃe = atemoriʃarʃe = zepquyquyz aia[-]
    nsuca =
  8. A menudo = atezaca atezaca, L, spquina spqui[-]
    na =
  9. Amigo oneſtamente = chahac atyzyn mague =
  10. Amigos entre ʃi = ubin han yc atyzyn mague, L,
    han ubin yc tyzuca =
  11. Amigo inʃeparable que no me puedo allar çin
    el = obaz bzis mague =
  12. Amígo o amiga deʃoneſtamente = chue =
  13. Amigo de fruta, deſto o deſtotro = frutaz ab[-]
    zi
    s mague
    , L, fruta,z hoc achuen mague =
  14. Amigos haçerʃe, ie chichuene, ie chipquyquy[-]
    z achuene, haçeos amígos = abohoz umpquy[-]
    quy
    chueu
    =
  15. Amo, Señor = paba hue. mi seńor, zhue =
  16. Amontonar = asan asan bquysqua, L,
agyn=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 14r.jpg



agyn agyn bquysqua, L, bchunos bquysqua, L,
bchunoasuca =
  1. Amontonarʃe = achunans aquynsuca =
  2. Amontonado eſta = i[a] achunone =
  3. Amontonada coʃa = achunoca
  4. Amorteçerʃe = ys muynec cha bgasqua, L, ys muy[-]
    ne
    c zegasqua
    , L, chahas amuynsuca, L, isan
    amosqua =
  5. Amparar = asan zepquane, L, zegaca tyi bta[-]
    squa =
  6. Ampolla en el agua no ai =
  7. Ampolla[,] uejiga = sie yc agahazua=
  8. Ampollarʃe o auejigarʃe = siez yc agahazysuca,
  9. Ancaʃ = gepqua = gepquac a =
  10. Ancha coʃa por de fuera Como una tabla: afihista[-]
    gue =
  11. Ancha cosa por de dentro[,] Como un apoʃento. aty[-]
    gue
  12. Andar = inynsuca =
  13. Andador = anyn mague, andador terriblemente
    anynz angua =
  14. Andar, Como quando deçimos, anda por la
    Ciudad, anda bueno &.a = isyne =
  15. Andar alrrededor eſtando en un mismo lugar
    Zefanagosqua. ẏmperatiuo, afanag[o]o
  16. Andar alrrededor de otra coʃa = abos zfan[-]
    y
    nsuca
    =
  17. Andar ʃobre un píe = Zcoquyngosqua =
Andar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 14v.jpg


15
  1. Andar haçiatraʃ = zito inynsuca, L, ito inynsuca,
    L, ichyc iny[n]suca, L, zito inasqua =
  2. Andar descaminado = zinquyns ina, minquyns mna
    ainquyns ana, yten, ienzas ina yten Zquyhycas-
    maquyn, mquyhycas maquyne aquycas maquyn
    yten, ienzas zemisqua =
  3. Andar traʃ del = asucas isẏna =
  4. Andar çiempre traʃ del = asucas afuyzy isyne
  5. Andar traʃ del[,] ʃeguille = aquihicha zebisqua = zemicua
  6. Andar Con el = abohoze. isyne, L, abohoze zemis[-]
    qua
    =
  7. Andan los frailes de dos en dos = fraire guen boza
    fuyz ytan abizens asyne
  8. Andarʃe por El pueblo = gue chichy isyne L, gue
    ganyc isyne
  9. Andar traʃ de mujereʃ andar traʃ de borracheraʃ
    fuch oc amiques abxy, bioty quychẏc[c] u amiques=
    abxy, L, fapqua sie yn nnohotasucac o ami[-]
    que
    s asyne
    =
  10. Andarʃe de borrachera en borrachera = bihotec
    bihotec isyne =
  11. Andarʃe de caʃa en caʃa = gue ate gue atac apqua
    sic[1] asyne =
  12. Anda tu hijo bellaco = mchutaz achuenzac ague[-]
    n
    s asyne
    =
  13. Anda tríste = apquyquynzac asyne, L, asu[-]
    ca
    n apquyquyz magueca asyne
    =
  14. Andarʃe por eʃas tierraʃ = quycas isyne =
Andar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 15r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido sie.


  1. Andarʃe por las calleʃ = izes asyn˰c[1] , L, ize ˰chich as[-]
    yne
    =
  2. Andarʃe por las labranzas = tas asyne, L, ta chich
    asyne=
  3. Anda por el Campo ˰o en el campo = muyquys asyne
  4. Anda en pie = cus asyne =
  5. Anda a caballo= hycabai gyc asyne
  6. Andapie = aquihich oc asyne
  7. Anda desnudo = chuhisc asyne=
  8. Ande Vestido = chinc azons asyne anda con camiseta
  9. Angoſta cosa = afihistaza, L, magueza
  10. Angoſto por de dentro = atyeza
  11. Anochezer = achysquynsuca, L, azinansuca
    anocheser del todo = azacansuca, L, aumzan[-]
    suca
  12. Anocheçiome = chahas azacane =
  13. Anoche a prima noche = zasca =
  14. Anoche ablando absolutamente = zahasa =
  15. Anoche toda la noche = zahasy zas uca =
  16. Animoʃo = atyhyba cuhuma gue =
  17. Animar a otro = apquyquy bcuhumysuca, L,
    apquyquy cuhumac bgasqua
  18. Animarʃe = Zpquyquyz acuhumynsuca, L,
    zquyquyz cuhumac [a]gasqua=
  19. Antaño = Zocam ána, antantańo. zocam bo[n]na.
    zoca[m] mina, aora tres ańos, zoca[m] muyhycana, ao[-]
    ra quatro. zocam hyzquyna aora çinco, zocam
    tana, aora 6; zocam cuhuna, 7. zocam suhuzana
8
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 15v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido asyne.

16
  1. 8. zocam a[n]na, 9. y aʃi proçìgue Como se dira de loʃ
    díaʃ =
  2. Ayer = muyhca suasa =
  3. Antėyer = mo[n]na =
  4. Antantíyer = mina, y un dia anteʃ: muyhycana
    aora quatro diaʃ. hyzquyna. 5, tana. 6, cuhuna. 7,
    suhuzana. 8, a[n]na 9. ubchihina, 10, quihicha atena
    11, quihicha bo[n]na, 12, quihicha mina, 13, quihicha
    muyhycana, 14, quihicha hyzquyna, 15, quicha
    tana, 16, quihicha cuhuna, 17. quihicha suhuzana
    18. quihicha a[n]na, 19, guetena, 20, de ai paradelan[-]
    te ʃe diʃe, guetas asac ataz aquyne, 21. guetas
    asac bozaz aquyne, 22, &.[a]
  5. Antenoche = muyhyca zaca =
  6. Antantenoche, miquen zaca, y eʃ otra noche anteʃ:
    muyhycan zaca: y es otra. hyzquen zaca, y eʃ o[-]
    tra tan zaca =
  7. Antenoche[,] poco anteʃ de la noche. mozyn zinaca
  8. Antantenoche a ese tiempo = miquen zinaca. y eʃ otra
    noche anteʃ, muyhycan zinaca &.a Como se dijo ariba
    mudando el, zaca, en, zinaca =
  9. Anteʃeʃor mio, a˰ypquac chamie, Como el caçique mí
    anteʃeçor a˰ypquac chamie psihipqua=
  10. Antepaʃados = sas biza =
  11. Anteʃ[,] eſto es[,] primero, quyhyna=
  12. Anteʃ[,] eſto es[,] de anteʃ = sasa =
  13. Anteʃ de todo, eſto es lo primero de todo _ sas quyhyna,
    L, Sas quyhyn uca =
Antes que
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 16r.jpg



  1. Anteʃ que hiçieʃe, anteʃ ʠ haga, bquyzac uca =
  2. Anteʃ que lo dijese, L, anteʃ ʠ lo dìga = zeguzac uca
    deſta manera se diʃe eſte antes Con el verbo ora=
    sea ablando de lo paʃado ora de lo por venir =
  3. Antes de mí entro = zquyhyn hui ami =
  4. Antíguamente = sasia çígnifica tíempo algo largo
  5. Antíguamente ablando de mucho mas tiempo =
    fanzaquia =
  6. Antíguamente aun ablando de mas tiempo quel
    paʃado = sas bequia =
  7. Antíguamente, eſto es al prinçípio del mundo = zai[-]
    ta
    nia
    , de ʃuerte que zaitania: quiere deçir: ante[-]
    quisimamente todo lo que puede ʃer. unquyn xie,
    L, unquyquien xie, quiere deçir ab inítío seculi[1] , an[-]
    te todaʃ coʃas =
  8. Antígüedad, Las coʃas que ubo al principio del mundo
    zaita, L, zaitac aguequa. Dios zaitaz abquy
    diçen los yndíos Dios Crio lo antíguo =
  9. Antojos = suacu =
  10. Antojoseme queſtaba alli = Zhuichyca. yn asu[-]
    za
    cuhuc aga
    =
  11. Anzuelo para pescar = tyhysua =
  12. Ańadír = yc bgyisuca =
  13. Ańo = zocam, aunque no ʃe diʃe a ʃolaʃ çino, zocam a[-]
    ta
    , zocam boza, zocam mica
    , vn ańo dos ańos treʃ
    ańos =
  14. Ańejarse = no ai =
  15. Ańublarce El çielo, quycaz atymygosqua-
ańoblarçe
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 16v.jpg
  1. Traducción del latín: "Desde el principio de los tiempos".

17
  1. Ańublarce las mieʃeʃ = anyunsuca =
  2. Ańudar haçer ńudo = yn bgusqua
  3. Ańudado eſtar = yn agune
  4. Aora = fa =
  5. Aora poquito ha = fa spquina =
  6. Aora preſtico = fa spquina =
  7. Aora en eſte punto = fa hysa =
  8. Aora ya eſta bueno = fa i[a] achuene,
  9. Aora ya no tengo fuerzaʃ = fan zquyn magueza
  10. Aora ya no se huira = fan aianzinga, de ʃuerte
    ʠ aquel aora es fan,
  11. Aora en eſte tiempo aora en eſte mundo = fa chiquyc-
    fihistaca,
  12. Aora dos diaʃ es lo mismo que anteyer = mo[n]na =
  13. Aora treʃ díaʃ, es lo mismo que antantiyer =
  14. Aora dos noches aora dos ańos berse en ʃu lugar
  15. Aora un meʃ = chie [a]tana Chie bo[n]na chie mina &.a
    Como se dijo de los dias =
  16. Aora dos oraʃ diçeʃe a tal hora Como uino a la
    vna a las dos
  17. Aora dos quareʃmaʃ = zocam bo[n]ne quaresmaca
    zocam mine quaresmaca. zocam muyhycan
    quaresmaca, y açi de los demaʃ.Zocam bo[n]ne
    pasquaca aora dos pasquaʃ =
  18. Aora haçe un ańo que mataron a mi padre = hysy
    Zocam ataZ aquyns ZepabaZ angu.
  19. A otra parte, Vchasa, L, ychyca,
  20. A otra bez que hagas eſto te açotaran = fa amuy[-]
iacays[-]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 17r.jpg



iaca yspqua mquyn ma [a]nguitynynga =
  1. Apagar fuego = yc zmuyusuca[1] =
  2. Apagarʃe = yc amuynsuca =
  3. Apalear = quyc[2] bohoza Zeguitysuca
  4. Apareʃerʃeme Coʃas de la otra uida = Zupquaz asinsuca
  5. Apareçer eſto es allarse vide allar =
  6. Apareçer vide descubrir =
  7. Apartar = yban btasqua = yo aparto del Zyban abtas[-]
    qua
    . El aparta de mì: myban abtasqua: El aparta de ti &.a
    Eſta es la Construçion =
  8. Apartarʃe = yban zemisqua Con la misma Construçion
  9. Apartado eſtar = yban itene Con la misma Construçion
  10. Apartarse a un lado uno = ichyc isuhusqua, L, zequysqua,
    L, izasqua =
  11. Apartar a un lado a otra cossa,ì ichyc bquysqua pret.o
    bquyquy, Yten ichyc bzasqua,
  12. Apartarse a un lado muchos = ichyc chibisqua=
  13. Apartarʃe eſto es deʃiſtir del negoçio, ʃalirʃe afuera
    ichyc isuhusqua =
  14. Apearʃe = guas Zemisqua,
  15. Apedrear = hyca bohoze bgyisuca
  16. Apedrear El graniço = hich aguaz abgusqua
  17. Aplacar a otro = apquyquyz bchuesuca
  18. Aplacarʃe = zpquyquyz achuensuca
  19. Apolillarʃe = abompquamsuca =
  20. Apoſtar = Chubiac bgasqua. chichubungosqua.
  21. apoſtemos: chubiac chigaia. chichubun gaia.
    chubi anga =
Apoſtema
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 17v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido muynsuca.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido quye.

18
  1. Apoſtema = amsa=
  2. Apoſtemaʃe = zamsansuca, mansansuca, a[a]msan[-]
    suca
  3. A pie = Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze &.a
  4. A ie[1] no mas fue = quihich ogue ana =
  5. Aprender = bchichuasuca Verbo actiuo, ichichua[-]
    gosqua, neutro =
  6. Aprendiendo ír = Zhusgosqua=
  7. Aprendis no huʃan deçirlo, podraʃe deçir: husgues˰ca,
  8. Apreʃurar a otro, darle prieʃa = Zemihizesuca =
  9. Apreʃurarʃe darʃe prieʃa = Zihizensuca=
  10. Aprieʃa en el andar adverbío = gata gueca [,] ysma[-]
    chie
    ca
    [,] Spquina =
  11. Aprieʃa[,] brevemente = hizeneca, Spquina[,] atezaca
  12. Aprieʃa Con feruor = ysmachieca, L, squina =
  13. Apretar atando = pohoze bcamysuca, L, bsuhuques
    apunsuca =
  14. Apretado eſtar deſta manera = pohoze asuhuquine =
  15. Apretada coʃa aʃi = asuhucuca =
  16. Apretar a otro, achuchandolo = bquẏtasuca=
  17. Apretarse deſta manera = Zequytansuca =
  18. Apretar eſtribando haçia bajo = hichy bquysqua, Preteri[-]
    to, hichy bquyquy =
  19. Apriçionar, echar en el sepo = bquyhytysuca =
  20. Apriʃionado eſtar aʃi = Zquyhytyne
  21. Apriçìonado aʃi = aquyhytuca =
  22. Apriʃionar ponìendole gríllos a loʃ pieʃ = grillos aqui
    hicha
    c mnysqua
    , L, aquihichac mnysqua =
apriʃíonado
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 18r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "pie" en lugar de "ie".


  1. Apriʃionado eſtar aʃí = grillos aquihichac azone =
  2. Apriʃionar poniendole la cadena al cuello = cadenaz-
    achyzas mnysqua =
  3. Apriʃíonado eſtar aʃí = cadenaz achyzas apquane=
  4. Apriʃíonar atando laʃ manos atraʃ = zpquacaz zga[-]
    ha
    n abcamysuca
    =
  5. Apríʃionado eſtar aʃi = Zpquacaz zegahan, acamyne
  6. Aprobecharme de ello eſto es uʃar de ello = btyusuca =
  7. Aprobecharme entrarme en probecho = chahas abquysqua
  8. Apuńetear = ys bgyisuca =
  9. Apuntalar = [a]obatas bquysqua, L, [a]obaca bquysqua, L, [a]oba[-]
    ca
    c bgasqua
    =
  10. Apuntalado eſtar = [a]obatas apquane =
  11. Apuntalar la carga Con el hombro porque no ʃe caíga = [a]oba[-]
    ca
    c izasqua
    , L, [a]obacac Zequysqua =
  12. Apuntalado eſtar aʃi = [a]obacac izone, L, [a]obatas zpquane,
  13. Apuntar la baua[1] = ZquyhyeZ abzinasuca =
  14. Aquel = asy, Aquel hombre = as muysca, aquel Camino =
    as ie, aquella labranza = as ta =
  15. A que ipquaquiqua =
  16. A que bieneʃ = ipquaquico mxyquy =
  17. A que beniſte ipquaquico mhuque, L, ipqua m[m]quyiobas
    mhuquebe =
  18. A que me biene eſte yndio aqui Sis muyscan ipqua=
    abquyiobas Zmuys axyquybe =
  19. A que hora Víno = ficaxino ahuquy, L, ficaz abgyino
    ahuquy =
  20. Aquedar lo que anda = aquyhyc zequysqua, L, aquy[-]
hyc ze=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 18v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "barua" en lugar de "baua".

19
  1. hyc zequynsuca =
  2. A que tiempo[?] = hac aganua, Como, hac agano mibxisqua
    a que tiempo ʃembraíʃ[?] =
  3. A quien mataʃte xieoa mague =
  4. A quien se lo Compraſte = sieco mcuque ,
  5. A quien se lo diste = si huco mny =
  6. A quien díſte de puńadaʃ = Xicoa ys magyi[i]a =
  7. A quien diſte de coçeʃ = xicoa yn mazahanaoa =
  8. A quien de los dos se lo diſte = ys muysca boza uesua =
    hoc many =
  9. Arador guʃaníllo = izyi =
  10. Arańa = sospqua =
  11. Arańar = bcoiquysuca, L, bchihisysuca =
  12. Arbol = quye =
  13. Arcabuco = quye =
  14. Arco balleſta = hacapa =
  15. Arco del çíelo = chuquẏ
  16. Arder = zfiensuca =
  17. Arena = guanza,
  18. Arepa = tyhyta fun =
  19. Ardor de fuego = gatẏ chie =
  20. Arrancar = Ze[g]guachysuca =
  21. Arrancar derribando Como se haçe Con arboleʃ grandeʃ
    Zegunsuca =
  22. Arraigarʃe = achihizaz amosqua =
  23. Arremeter enbeſtír = [a]obac itasqua =
  24. Arrepentirʃe = ZpquyquyZ auscansuca - usco
  25. Arreçíar de dolençia = ichihizansuca =
Arraſtrar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 19r.jpg



  1. Arrastrar = bzonasuca, diçeʃe tanbien. anzosys
    anny, llebarlo arrastrando = zonu[1]
  2. Arriba aduerbio de quietud eſto es en la parte alta
    chicana, Como arriba eſta: chican asucune =
  3. Arriba aduerbio de mouimiento eſto es a la parte alta
    chicaca, Como uoi arriba: chicac ina =
  4. Arriba aduerbìo de quietud eſto es en la parte alta de
    una pared o de otra coʃa que eſta en hieſta = gena =
  5. Arriba aduerbio de mouimiento, Respecto de lo mísmo
    hucha, Como tira ariba o haçiarriba: huchy suhucu,
  6. Arriba eſto es en la parte alta de un Camino aduerbio
    de quietud = fiena =
  7. Arriba aduerbio eſto es a la parte alta de un Camino fie[-]
    ca =
  8. Arriba Respecto del uerbo de poner, si es echandolo deʃ[-]
    de fuera se diçe = Zos btasqua, çi no es echandolo desde
    afuera ʃino poniendolo en la misma parte alta donde e&[-]
    toi = chican bzasqua =
  9. Arriba Respecto del uerbo de poner, si es en la parte
    alta de una pared, o coʃa enhieſta = huchaca, Como
    ponlo arriba: huchac z[o]o =
  10. Arriba uoi = zos ina, eſto es âçia arríba =
  11. Arriba le lleuo[,] eſto es âçiarriba = Zos bxy =
  12. Arriba eſto es haçiarriba tirar = Zos bsuhusqua
  13. Arriba eſto es haçiarriba al ʃoslayo no derecho = hucha: co[-]
    mo fue haçiarriba: huchana, no derecho ʃino al ʃoslayo
  14. Arrimarʃe = afihiste izasqua, L, afihiste zequysqua
  15. Arrimado eſtar = afihiste izone
Araimar=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 19v.jpg
  1. La caligrafía de esta palabra es diferente.


20
  1. Arrimar otra Coʃa = afihiste bzasqua, L, afihiste =
    bquysqua =
  2. Arrimar algo a la uaʃixa porʠ no ʃe traſtorne una piedra
    o palo &.a = [a]obaca zbquysqua; L, [a]obacac bgasqua, L, [a]oba[-]
    ca
    n bzasqua
    . [a]obaca quyu. [a]obacac s[a]o [a]obacan z[a]o =
  3. Arrimado eſtar aʃí = [a]obacac azone, y si son muchas coʃaʃ
    las ʠ ʃe ariman. [a]obacac abizine =
  4. Arrimar el dedo v otro ynſtrumento por la punta y apre[-]
    tar = yn bgyhytysuca =
  5. Arrodillarʃe uno = gotam chican bzasqua, L, gotam chi[-]
    ca
    n itysqua
    =
  6. Arrodillarʃe muchos = gotam chican chibisqua L, gotaz[-]
    chican chipquysqua =
  7. Arrojar alla = ai btasqua, L, ai bgyisuca,
  8. Arrojar aca = ʃi btasqua, L, si bgyisuca,
  9. Arrojar en alto = guate btasqua.
  10. Arrojar echar en alguna parte alta alguna coʃa = zos btas[-]
    qua
    =
  11. Arrojarʃe de lo alto = zpquyquyn guan zemasqua
  12. Arrojarʃe de lo alto al agua = Zpquyquyn siec guan
    zemasqua =
  13. Arrojar otra coʃa al agua = siec guan btasqua =
  14. Arrollar rropa = ze[m]menasuca =
  15. Arrollar ropa a otra Coʃa = yc ze[m]menasuca =
  16. Arroyo = sietoque
  17. Arroyo quebrada = guatoque
  18. Arroyo zanja = mihique
  19. Arroyo cańadilla = faquy
Arrugaʃe
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 20r.jpg



  1. Arrugarʃe = zquyntansuca =
  2. Arrugarʃe El papel, La manta, y otras Coʃas aʃí - hu[-]
    ca
    achuctansuca
    =
  3. Arrullar la criatura = guasgua zebquiguasuca
  4. Arruinarʃe = hichas amuysqua actibo no lo aí =
  5. Artejo = chuba =
  6. Asa = cuhuca =
  7. Aʃadura = tyhyba =
  8. Asar = bgazysuca =
  9. Asado eſtar = agazene=
  10. Asada coʃa = agazuca =
  11. Asco tener = zepquyquyz atymynsuca
  12. Asqua = gazpqua =
  13. Aʃentarʃe uno [1] = hichan izone, L, hichan isucune
  14. Aʃentado eſtar = hichan izasqua, L, hichan itysqua[2]
  15. Aʃentaʃe muchos = hichan chibisqua =
  16. Aʃentados eſtar = hichan chibizine
  17. Aʃentarʃe un pie Cruzado ʃobre otro = gaze[3] itasqua
  18. Aʃentarʃe en cluclillaʃ = huchyc izasqua =
  19. Aʃentarʃe lo turbio = ita amasqua
  20. Aseſtar podraʃe deçír aʃi = choc bchibys pihigua muys
    bquys bgyi. mire bíen y aʃeſte el ynstrumento al agugero
    y tire =
  21. Aʃeſtado eſtar haçia al agugero = pihigua muys apqua[-]
    ne
    , L, pihigua hus apquane =
  22. Asi seńalando = aspqua =
  23. Asi dígo = sihic zegusqua
  24. Aʃi dije = hysc gue zeguque[4]
Aʃi hago
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 20v.jpg
  1. Esta y la siguiente entrada deberían tener sus equivalencias invertidas.
  2. En el original, esta equivalencia está intercambiada por la siguiente.
  3. En el manuscrito aparece gaze, pero la misma entrada del vocabulario del 2922 reza:
    Asentarse un pie cruzado sobre otro. Gazque itasqua. Fol. 19 r.
    Así que nos inclinamos a pensar que la 'c' fue transcrita como 'e' por el amanuense del ms. 158.
  4. Aquí termina el folio 20 vto. (ubicado antes del folio 11 r.). Continúa el texto en el folio que precede al que lleva número 22, pero cuya numeración aunque ilegible, no parece ser 21.

21
  1. Aʃi hago = sihic bgasqua =
  2. Aʃi hise = hysc gue bga =
  3. Aʃí es = ysc gue =
  4. Aʃi como eſta lo traire = ysc agues nuc bsonga =
  5. Aʃír = cam bzasqua, L, cam bquysqua, L, yc bquysqua
  6. Aʃido le tener = cam bcuzene =
  7. Aʃirʃe de alguna coʃa Como el corchete que aʃe o traba




















Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 21r.jpg


[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 21v.jpg


22.

B[1]

Esta letra faltaba en el diccionario
Español Chibcha, y la copio
de un manuscrito de letra
del Dr. Duquesne qe he
conseguido en Paris, y
qe es un trasunto incompleto
de esta misma obra, aunq
tiene de más esta letra.

  Baso Chahasa[2] = Bazo[,]

color fuscus[3] = amuynyn
mague
=
  Bahear = Abusuansuca
Baho = Busuan.
Balbuciente = Pquagua .
Ballesta = Hacapo. balsa
Balsa = Zine.
Balsero = Azinegue.
Bañarse = Zoiqua[4]
mosgua[5] , aosgua[6] [,]

chiosgua[7] = imp.[,] ao
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 22r.jpg
  1. La anumeración de éste y los siguientes folios de la letra B mantienen las características de la numeración antecedente. Sin embargo, las entradas de esta letra fueron añadidas posteriormente por Ezequiel Uricoechea en el siglo XIX (Ver González, 1987. Estudio, 1.3. y 1.3.2.3.).
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido Chahaoa.
  3. Traducción del latín: "Fusco, color oscuro que tira a negro.".
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido Zosqua.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido mosqua.
  6. Creemos que lo correcto debió haber sido aosqua.
  7. Creemos que lo correcto debió haber sido chiosqua.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 22v.jpg


23

Bañar a otro = Zemosqua
Barato = Acucaza
adverbio bcucazaqi[1]
Barba pelos = guyhye[2]
Barbado - Guyhyeguyn[3]
Barbacoa guyne[4]
Barranco - cata
Barrer Ze[m]mahasysuca[5]
Ymperativo Bahazu -
Eſtar barrido - Abahasque[6]
cosa barrida Abahasuca[7]
Barriga. ie, l ieta
Barrigon. ie puyca
Barro. usua agua enlodada
un siu = de olleros Tybso = de
rostro suhusua, barroso - Su[-]
husuaguyn
[8]
= Bastimento
ie item barro lod[o] - vne
Basura quypguaga[9] =
Basta no mas = Ysc unga
Beber Zebiohotysuca
Ymperativo iotu, maiota
Beben, Abiohotan maque[10]

Bebida biohoty -
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 23r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido acucazaqui.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido Quyhye.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido Quyhyequyn.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido Quyne.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido Zemahazysuca.
  6. Creemos que lo correcto debió haber sido Zemahazyne.
  7. Creemos que lo correcto debió haber sido abahazuca.
  8. Creemos que lo correcto debió haber sido Suhusuaquyn.
  9. Creemos que lo correcto debió haber sido quypquaga.
  10. Creemos que lo correcto debió haber sido mague.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 23v.jpg


24

Bejiga de la orina = Ysugue
En buena hora - ongo puinaja[1]
Bienaventuranza - chicha cho
l, chicha guyba cho[2]
Bienaventurad - Achicha cho[-]
c agueuca[3] - Bien = chogi[4] = ˰choingi
mui bien

Bien parece - Yguy aziguy[5] - No
parece bien. Yguẏ azize[6] -
Bija = Zica
Blanco. Pquẏhisio[7] , l apquyhy-
ze
n mague

Blandamente = Chahuanà
Blanda cosa al tacto - a-
-
zia
n[8] mague
, l hysico asus[-]
-
ca
n mague
, l suscuco

Boca, generalmente, guyhica[9]
= del estomago = Fibgue -
Bocado de comida = Quyhica[10]
ata - Dar bocados = Ze[m]monsuca
bonu = chamonsuca chabo-
n
ua
- chabo[n]ninga[11] = Bofes -

fumy.
Bollo de maiz - ie bun - el


Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 24r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido pquynasa.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido chichaquybacho.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido c aguecua.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido choque.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido Yquy azyquy.
  6. Creemos que lo correcto debió haber sido yquy azyza.
  7. Creemos que lo correcto debió haber sido Pquyhysio.
  8. Creemos que lo correcto debió haber sido Ahysian.
  9. Creemos que lo correcto debió haber sido quyhyca.
  10. Creemos que lo correcto debió haber sido Quyhyca.
  11. Creemos que lo correcto debió haber sido Chabonynga.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 24v.jpg


25

del cercado del cazique = ca bun = id
de frijoles = histe bun = de turmas
iomza bun -
Bolsa = pquame[1] =
Bolsico. pquamne chuta =
Boltear y Trepar = izitapqua[-]
na
gosqua
- imp - Azitapqua[-]
na
g[o]o
= Volver al lugar o del

lugar = Zuhuscansuca = Volver
de á otro lado = Ys zuhuican[-]
suca[2] = Volverse á otra cosa
asi. Ys zeguicasuca[3] = Ys uscao
chauscasuca, chauscaoa, chaus[-]
ca
ninga[4]
=

Bonita, cosa graciosa = Achua[5]
amuyntan mague =
Bordon = chune
Borrachera = biohote:
Borracho. chienuca
Bobo - pqueta
Bobear = Zepquetansuca
Braso = pquaca = Brasada pquaca

ata

Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 25r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "pquamne" en lugar de "pquame".
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido zuhuscansuca.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido zeguscasuca.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido chauscanynga.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido Achuca.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 25v.jpg


26

Brasa = gata
Bramar = Zeguyhensuca[1]
Brava cosa. = Achiun mague
Bravear rabiar = Ychingosqua[2]
Brevemente = Hisineca[3] _ l Spquina
Brotar, Ys achuzansuca
Brujo - ʃupquaguyn[4] .
Buche. iosqua[5]
Buena cosa, cho = Estar bueno
chogi[6] izone = Bueno eſtar
de enfermedad = Ychuensuca[7]
Bueltas dar alrededor =
Zefanagosqua.
Bullirse, menearse = Zefin[-]
suca[8] = chafina, chafinninga[9]
Buscar = Zemisqua icu
chaica = neutro = Zebisqua
Zebique = Buhio = gue
Buhio grande y redondo = Cusmuy
Buhio cuadrado - Su gue



Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 26r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido Zequyhensuca.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido Ichiugosqua.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido Hizyneca.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido Supquaquyn.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido iospqua.
  6. Creemos que lo correcto debió haber sido choquy.
  7. Creemos que lo correcto debió haber sido ichuensuca.
  8. Creemos que lo correcto debió haber sido Zefiusuca.
  9. Creemos que lo correcto debió haber sido chafiunynga.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 26v.jpg


27

l. gue inge zona[1] = Buhio medio
Guyhẏty[2] muy = de Bajareque =
Suhuzy[3] muy = Buhìo que no
se habita - gue mny muy.
Buhio pequenō - Tytha.


Burlar, Mangiegoscua[4]
















Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 27r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido inquezona.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido quyhyty.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido Suhuzu.
  4. Esta entrada está escrita con caligrafía diferente. No aparece en Uricoechea, por lo que se puede considerar posterior a él (Ver Martínez, Fernando Antonio. THESAVRVS, A PROPÓSITO DE UNA GRAMÁTICA CHIBCHA. 1977). Al parecer se escribió en el siglo XX. María Stella lo registra en el Diccionario y Gramática Chibcha, por cuanto fue escrita antes de 1985, año en el que González empezó su transcripción. Finalmente, hay que decir que el texto parece haberse tomado de la Gramática Lugo, folio 74 recto, aunque se cambió x por g y q por c.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 27v.jpg


[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 28r.jpg


[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 28v.jpg


29

Andrajo = Panta
Andrajoso = pantaquin [1]



























Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 29r.jpg
  1. Estas dos líneas de texto parecen haber sido agregadas por Ezequiel Uricoechea en el siglo XIX.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 29v.jpg


30

C

  1. Cabal, perfecta coʃa = choinc aguecua
  2. Cabal, o, cabales eſtan, no falta nada, Cumplidoʃ
    eſtan = yc aza =
  3. Cabal uíno al juſto uíno = guahaiuc yn apqua, gua[-]
    haiu
    c yn aiane
    =
  4. Cabeça = Zysque
  5. Cabeça ancha = Zysquy pahama
  6. Cabeça de melon = Zysquy intac Zona
  7. Cabeça desgreńada = Zysquy iaia, Zysquy Chipqua,
    Zysquy cota
  8. Cabeçear = Zgyz yc btytysuca El Vbo es ʃacudir =
  9. Cabeçera de la cama = vbaca = Zubaca, mubaca, [a]obaca,
    mi cabeçera, tu cabeçera, ʃu cabeçera =
  10. Cabello = Zye =
  11. Cabello encrespado = Zẏe cota
  12. Cabello largo, cabellera, = Zye gahaxio
  13. Cabellos de la maçorca de maíz = ab zye =
  14. Caber en lugar = [a]esugue, [a]esunga. y el negatiuo: [a]esunza,
    [a]esunzinga, eſto es para reʃponder porque quando no ʃe
    preʃupone la matería de que ʃe abla es meneſter juntar
    tambien el verbo particular Como se uera por los exem[-]
    plos ʃiguienteʃ=
  15. Cabete eſte sombrero = Sis pquapquaz esua mzysquyz
    yc ami, y responde: [a]esugue, L, [a]esugue izysquyz yc a[-]
    mi, y el negatiuo [a]esunza=
  16. Cabe˰rte ˰a eſte Sombrero = Sis pquapquaz [a]esunua, mzys[-]
    quy
    z yc ami
    : y responde, [a]esunga: ʃí cabra, L, [a]esunga
izysquyz=

Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 30r.jpg



  1. izysquyz yc ami y La respueſta negatiua es: [a]es[-]
    u
    nzinga
    : no cabra =
  2. Cabete eſta Camíseta o camìʃa o ʃay o otra beſtidura
    semejante = Sis chinz [a]es[u]ua yc mza, L, [a]esua ma[-]
    han apqua, y responde al modo ʠ ʃe dijo arríba
  3. Cabente eſtos calzoneʃ = Sis calsonyz [a]esua mahac
    mza =
  4. Cabente eſtas calçaʃ Sis CalçaZ esua mgocaz
    atys ami =
  5. Cabente eſtos çapatos = Sis ÇapatoZ [a]esua mqui[-]
    hicha
    c ami
    =
  6. Caber El licor en la uaʃíja = [a]esunga tinaja,c amis
    achahane, a eſte modo ʃe diçe. el negatiuo sera eſte:
    azon ucaz yc amiz achuenzinga; no cabra en ella
    y jeneralmente quando ʃe a de deʃír El negatiuo
    se a de deʃír Con eſte verbo = achuenza: Como: yc a[-]
    miz achuenzinga no cabra. yc izaz achuenza,
    no me cabe hablando de la ueſtídura y así de los de[-]
    mas verbos particulareʃ, El verbo particular
    que en aquella materia ʃignifica 'caber', es el verbo
    que en aquella materia ʃígnifica 'entrar' 'ponerʃe
    la coʃa en lugar' =
  7. Cabelle parte de la coʃa = chahas abquysqua. pret.o
    abquyquy, y asi ʃuelen deʃír: etaquyn chahas abquy[-]
    za[1] , nada me Cupo no goçe de coʃa =
  8. Cabizbajo eſtar = Zubaz hichas apquans isucune
  9. Cabo fin de alguna coʃa = yn bgyusa =
  10. Cabo de uela = gaty moque, Con eſte mismo nonbre
llaman
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 30v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido abquyquyza.

31
  1. llaman al tizon porque moque, sígnifica El
    rresiduo de lo que ha Comido el fuego, animal, o, hombre
    Cabo de una coʃa larga Como palo = azysquy, y el o[-]
    tro cabo: aiohoza, diçeʃe tambien, [a]obta, y el otro
  2. Cabo, atamuy =
  3. Cabo rramal = muyhyca =
  4. Cabo del mundo = quycagua azon uca yn bgyusa =
  5. Cabuya = chihize =
  6. Cabuya de paja = pquane
  7. Caça de montería = cugo =
  8. Caçar deſta manera = zecugosqua, verbo neutro =
  9. Caça, que ʃe haçe Con rred = quynygo =
  10. Caçar deſta manera = zquyngasqua[1] , neutro, El acti[-]
    vo es, zquynsuca; Ymperatiuo; quynu, partiçípíoʃ:
    chaquynsuca chaquynua, chaquynnynga =
  11. Caça que ʃe haçe Con lazo = chihizego =
  12. Caçar deſta manera = ichihizegosqua, neutro.
  13. Caça Con zerbatana = funtago.
  14. Caçar aʃí = Zfuntagosqua =
  15. Caça Con trampa = catago.
  16. Caçar assi = Zcatagosqua.
  17. Caça de Curies = chihibago =
  18. Caçar aʃi = chihiba bzasqua =
  19. Caçar. matar de êcho Como quando preguntamos de
    un hombre o de un perro ʃi caʃa o no caça eſto es ʃi de
    echo mata o no mata = Zefuinsuca =
  20. Caçador aʃi eſto es que de echo mata = afuin mague
  21. Caçuela o tieſto en que tueſtan el maíz = magazy =
Cacique
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 31r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido Zquyngosqua.


  1. Caçique = psihipqua.
  2. Caçicar, haçerʃe Caʃíque = Zpsihipquansuca msi[-]
    hipqua
    nsuca

  3. Cada uno = achyc, achyc,
  4. Cada uno de por ʃí = achyc, achyc,
  5. Cada hombre = muysca ata muysca ata, L, muys[-]
    quy
    s muysquisa
    =
  6. Cada uno tiene ʃu angel = muysca ata muysca ata
    angeln uca fuyzy gue =
  7. Cada uno tiene ʃu madre = muysca ata muysca ata
    aguaian uca fuyzy gue =
  8. Cada uno tiene su manta = muysca ata muysca ata
    aboin uca fuyzy gue =
  9. Cada uno se quiere ír = ʃienga cuhuc aguecua fuy[-]
    zy
    gue
    =
  10. Cada uno de los dos = bozen uca =
  11. Cada uno de los treʃ = mi[c]n uca =
  12. Cada uno de los tres me pide una manta = mi[c]n uc=
    boi ata ohahac[1] zisca fuẏzy gue =
  13. Cada uno de los quatro Conto su Cuento: = muyhycan uc
    quyca ata, uza fuyze gue=
  14. Cada uno de los çínco = hyzy[c]n uca, de los seis = tas[-]
    n uca, de los çiete, cuhupquan uca, de los ocho, suhuza[-]
    n uca, de los nuebe, acn uca - de los diez, ubchihican u[-]
    ca
    , de los onze, quihicha atyn uca. de los doʃe, quihi[-]
    cha
    bozen uca
    , y aʃi ua ʃubiendo =
  15. Cada uno de los veinte = gueten uca =
  16. Cada uno tiene ʃu angel que le enseńa = muysca ata muysca
ata angel
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 31v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chahac.

32
  1. ata [a]angeln uca, hoc nohosca fuyze gue=
  2. Cada uno de noʃotros = chie muysca ata muysca
    ata =
  3. Cada uno tiene su angel que le díʃe lo que a de haçer =
    muysquys muysquys chiangeln uca, ipquauie chi[-]
    quinga guisca fuyze gue =
  4. Cada yndío tiene tres labranzas = muysca ata muys[-]
    ca
    ata ata mica fuyze gue
    -
  5. Cada ueinte soldados tienen ʃu capitan = ʃordado
    gueta gueta acapitann uca fuyze gue =
  6. Cada uno pide tres peʃoʃ = muysca ata muysca ata,
    tres peʃoʃ fuyze gue abzisqua =
  7. Cada uno Come en plato de por ʃí = muysca ata muysca
    ata prato ata fuyze gue aquychyquysuca =
  8. Cada uno Come en su plato propio = muysca ata
    muysca ata apraton uca fuyze gue aquychyquy[-]
    suca =
  9. Cada uno píde ʃu manta = muysca ata, muysca ata,
    aboin uca zisca fuyze gue =
  10. Cada dos Comen en un plato = muysca boz bozaz
    prato ata fuyze gue aquychyquysuca =
  11. Cada uno çiembra en su propia labranza = muys[-]
    ca
    ata muysca ata atan uca fuyze gue abxis[-]
    qua
    =
  12. Cada dia = suas puyn uca, L, sua puyn uca-
  13. Cada dia quantas veseʃ pecaſte = ʃu[a] ataz su[a] ataz
    yca ficaca fuyzua pecar m[m]quy =
  14. Cada día quantos paneʃ le dìste -ʃu[a] ata su[a] ataz
funfica,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 32r.jpg



  1. fun fica fuyzua hoc um[m]ny
  2. Cada noche - zina puyn uca, L, zinac puyn uca, eſto
    es a prima noche -
  3. Cada noche, absolutamente = za puyn uca, L, zac
    puyn uca =
  4. Cada noche, quantas ueʃeʃ pecaste = Za ata za ataz
    yca ficaca fuyzua pecar m[m]quy =
  5. Cada mańana, esto es en amaneçiendo = suas aga
    puyn uca, L, asuasan puyn uca -
  6. Cada mańana = aic puyn uca. cada
  7. Cada tarde = suameca puyn uca =
  8. Cada año = zocam puyn uca =
  9. Cada terçer dia = mozuz[1] .
  10. Cada quatro dias = muyhyc uc, cada çinco, hyz[-]
    c
    uc
    = tas uc = cuhupqu oc = suhuz oz[2] = acuc = ubc[-]
    chihic
    oc
    = quicha at uc, y deſta manera ʃe diʃen
    los demas dias puedese tanbíen desir Repitiendo doʃ
    uezeʃ el uocablo Como cada terʃer día, moz uc moz uc-
    puedeʃe tanbien poner el nombre del dia diçiendo aʃí
    sua boz uc sua boz uc =
  11. Cada meʃ = chie[a]t uc = chie boz uc = chie mic uc = chie
    muyhyc oc = chic[3] hy[z]c uc y aʃí de los demas Como ʃe di[-]
    jo arriba de los dias =
  12. Cada dos ańos = Zocam boz uc y asi de los demaʃ
  13. Como se díjo de los meʃeʃ=
  14. Cada hora = chue [a]t uc chue [a]t uc = chue boz uc chue
    boz uc, y aʃí de los demaʃ =
  15. Cada dos noches = Za boz uc =
Cada doʃ
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 32v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido mozuc. En el ms. 2922: Cada 3.o día mozuc.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido oc.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido chie.

33
  1. Cada dos quaresmas = quaresma boz uc, y así de
    los demas =
  2. Cada uez que me ue me pide lo que le deuo = cha mis[-]
    ty
    puyn uca ichubia chahac abzisqua
    =
  3. Cada uez que le uiere le e de pedir algo = Zemisty-
    puyn uca ipquauiez yc bzinga =
  4. Cada uez que la deʃeaʃ pecas mortalmente = a[y]bas
    m[m]zyquy puyn uca pecar cuhuma fuyze gue ma[-]
    quisca =
  5. Cada uez que ibas quantas ueʃeʃ pecabas = mna ata mna
    ataz yca ficaca fuyzua pecar m[m]quysqua =
  6. Cada día quantas uezeʃ = ʃua ata sua [a]taz yca ficacua
  7. Cada noche quantas uezeʃ = za ata za ataz yca fica[-]
    cua =
  8. Cadera o quadril = muyhyzua =
  9. Caducar = ZpquyquyZ amuynsuca =
  10. Caerʃe una cosa de ʃu eſtado = Zebenansuca =
  11. Caer en el Lodo = usuac izasqua, L, usuac Zebenansuca
  12. Caer en el agua = siec izasqua, L, sie gac izasqua
  13. Caer despaldas = hyc zansuca ybcac Zansuca
  14. Caer en la tierra = hichas izasqua
  15. Caer en el hoyo = ichyquyc izasqua
  16. Caer sobre otro = agyc Zbenansuca, L, agyc izasq-ua
  17. Caer de lo alto = guan zmasqua
  18. Caer de lo alto en tierra = guan Zmaques hichas
    iza =
  19. Caer de cabeza = izysc o guan zemasqua, L,
    izyt o guan Zmasqua, L, izyt o zemisqua, L,
izyto =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 33r.jpg



izyt o inysqua,
  1. Caer de pieʃ = Zquihicha bohoze guan zmasqua
  2. Caer de lado = quychyquy guan zemasqua
  3. Caer del caballo = hycabai gyn guan zmasqua, El
    lugar de adonde ʃe cae ʃe diçe Con aʠlla poſtposiçion
    gyna, Como caer de la pared de la torre &.a tapie-
    gyn guan zemasqua - tore, gyn guan zemasqua
  4. Caerseme de la mano = Zytan guan amasqua
  5. Caer bocabajo = ʃaca fihista Cha mnys guan =
    zemasqua =
  6. Caer en el pozo, en el hoio, en la barranca &.a
    poçoc guan zemasqua, L, ichyquyc guan zemas[-]
    qua
    [l.] catac guan zemasqua &.a
  7. Caer de mui alto = chicanie guan zemasqua, gynie
    guan zmasqua [l.] zyta =
  8. Caer de aculla mui alto = anie gyn guan zmasqua
    an chican guan Zemasqua =
  9. Caer ʃobre un hombre, ʃobre una píedra, ʃobre El que
    paʃaba &.a guan Zemaques muysc gyc izasqua[l.]
    guan zmaques hyc gyc izasqua [l.] guan zmaques
    ies sien gue gyc zmasqua &.a
  10. Caer ʃobre la tabla = guan zmaques table gyc izas[-]
    qua
    =
  11. Caer ʃobre la labranza = ta fihistac guan zmas[-]
    qua
    =
  12. Caer ʃobre El agua = guan zmaques sie gac izas[-]
    qua
    =
  13. Caer ʃobre El monte = guan zmaques gua gyc izas[-]
qua =       Caer

Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 33v.jpg


34
  1. Caer ʃobre un monton de tierra = guan zma[-]
    que
    s fusque achunoc pquau gyc izasqua[1]

  2. Caer ʃobre una grande píedra = guan zmaques
    hyca cuhum gyc izasqua =
  3. Caer El rayo = pquahazaz guan amasqua
  4. Caer El rayo En la ʃabana = pquahazaz guan
    amaques muyquy hichas aza
  5. Caer en un arbol = guan amaquy quye ate gyc a[-]
    zasqua =
  6. Caer ʃobre la punta del palo = guan zmaques
    quye chicac izasqua =
  7. Caer El agua en la labranza = siuz tac atansu˰ca
  8. Caerme El agua que llouio ençima = siuz chahas=
    abquysqua, preterito: abquy =
  9. Caer graniço = hichu aguaz atansuca =
  10. Caerme el graniço ençima = hichu aguaz chahas
    abquysqua =
  11. Caer el graniço en la labranza = hichu aguaz =
    tac atansuca =
  12. Caer rroçío = xuaz[2] amasqua =
  13. Caer elada = hichuZ atansuca, L, hichuz hic=
    cha
    n amnysqua
    , preterito: amnyquy =
  14. Caer en lo que dudaba = ie Zhuichyc aZysqua,
    L, ie zpquyquy fihistac azasqua =
  15. Cal = supqui =
  16. Cal azul = anua =
  17. Calabaça = Zihiba
  18. Calar El açeite = achīcha ai amisqua,
calar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 34r.jpg
  1. Tr: Caer sobre los montones de polvo/tierra que estaban (allí).
  2. Es altamente probable que el morfema completo sea xuaz y no xua-z.


  1. Calar paʃando de eʃotra parte = achicha ai amis[-]
    ubin uac aiansuca
  2. Calar entraparʃe = achicha bgyisuca, Como âs˰e entra[-]
    pado en la manta = foi chicha bgyi, L, foi chi-
    cha
    bquyquy
    =
  3. Calauera = Zysquy =
  4. Carcaǹal = quichypquaquyn =
  5. Calçarʃe los çapatos, o, alpargateʃ = Zquihichac
    Zpquysqua, y si es uno el çapato: Zquihichac bzasq-ua
  6. Calçarʃe las çalzas = Zgocac bzasqua =
  7. Calentar algo = chituc bgasqua =
  8. Calentarse algo = chituc zgasqua =
  9. Calentura Con frío que se trae de tierra Caliente
    chigu =
  10. Calentura ʃemejante darme = chigu chahan
    amnysqua =
  11. Calentura ordinaria tener = Calentura chahac a[-]
    sucune =
  12. Caliente Coʃa = chitupqua =
  13. Caliente mucho = chitupquin =
  14. Caliente eſtar = chituc zguene [l.] chituc isucune,
    L, chachitugue =
  15. Callar = Zinsucaza [l.] zcubunsucaza =
  16. Callando eſtar = hycazac izone [l.] zcubunzac izone
  17. Calla tu = hycazinga: ymperatiuo yrregular
    hycazinga, callad Vosotros =
  18. Calle = ize =
  19. Callo haçerʃe = aunsuca, L, apohopansuca, Como:
Zytazaune,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 34v.jpg


35
  1. Zytaz aune [l.] Zytaz apohopane, háçeme hecho
    Callo en la mano =
  2. Callo de la mano = yty une -
  3. Callo de la mano de la yndía = hyc guaia -
  4. Calma de ayre auer = fibaz amisquaza [l.] fiba ma[-]
    gueza =
  5. Calor haçer = amon mague =
  6. Calor tener = Zemonsuca
  7. Calua = Zytapquana =
  8. Calueçer = izytapquanansuca, L, izytapquana[-]
    c agasqua =
  9. Cama = quypqua =
  10. Camara, apoʃento, = quypqua.
  11. Camara hacer = Zgyzysuca neutro preterito:
    Zgyzy: ymperatiuo agyzu: partiçípíos cha[-]
    gyzysuca chagyzua. chagyzynynga,
  12. Camaraʃ = iiu =
  13. Camaras tener = ichich aiansuca. Ziez aiusuca
    iiu chahan asucune
  14. Camaras de ʃangre = hyba = tenerlaʃ = hybaz ichicha
    asyquy [l.] hybaz ichich anyquy. hybaz chahan asucun.e
  15. Camellon = ʃuna gue, diçeʃe. suna ata. suna boza,
    suna mica. un camellon[,] dos[,] treʃ &.a
  16. Camellon que ʃe parte en dos = sinca =
  17. Caminar = ies inasquâ: y çi eʃ uiniendo: ies isyquy
  18. Camino = ie = Camìno rreal = ie cuhuma = Camino
    largo = ie cuhuma, Corto = ie ingue zunga = ancho =
    ie cuhuma. Camino de arriba = gyc zona ie =
Camíno =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 35r.jpg



  1. Camino de abajo = tes zona ie, L, tec zona ie
  2. Camino bueno = ie cho = camino malo. ie machuenza
  3. Camino cueſtarriba = Zos Zona ie, L, Zos saia ie
  4. Camino cueſtabajo = guas Zona ie, L, guas pqua[-]
    oa ie =
  5. Camino lleno de Cueſtas = Zos Zona guas Zona ie L,
    Zos pquaoa. guas pquaoa ie =
  6. Camīno pedregosso = ie hyca tyhua fuyza =
  7. Camino que ua al pueblo = puebloc saia ie, L, pue[-]
    blo
    c zona ie
    =
  8. Camino que paʃa por medio del pueblo = pueblo
    chinc zona [ie], L, ganyc zona [ie] =
  9. Camino que paʃa por junto a[1] Hontibon = yntyba
    chinc zona ie =
  10. Camino que paʃa por junto al pueblo = pueblo
    quyhys zona ie =
  11. Camìno que paʃa por junto al rrío = sie quyhys
    zona ie =
  12. Camino que cruza = iec an[a]uca. ai bcaca ie, inc,
    zona ie. intac zona ie =
  13. Camino de la mano derecha = chipquaca chon =
    zona ie, L, chipquaca cho hus zona ie =
  14. Camino de la mano ízquierda = chipquaca zuin
    zona ie, L, chipquaca zui hus zona ie =
  15. Camìno que ba por la falda del monte = gua quhis[2]
    zona ie =
  16. Camimeʃeta de yndío = chine =
  17. Campeʃina coʃa = muyquys aguequa =
    Campo =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 35v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "en medio de" en lugar de "por junto a".
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido quyhys.

36
  1. Campo = muyquy =
  2. Campo rraʃo = muyc uc pquao
  3. Cana = huihichua
  4. Cana perʃona = huihichuaquyn. huihichua gui
  5. Canaſta = tobia =
  6. Candela[,] fuego = gata =
  7. Candela[,] vela = gata =
  8. Cangrejo = fupqua =
  9. Cano haserse = zhuichuansuca =
  10. Canʃarʃe = aquynzac agasqua, absoluto, L, aquyn[-]
    zac zgasqua =
  11. Canʃar a otro = aquynzac bgasqua. aquynzac cha[a]
    bga. Canʃome =
  12. Canʃarʃe de caminar = Zcahamynsuca
  13. Cansado eſtar de trabajar = choc ytac aquyn[-]
    zac zegasqua =
  14. Cantar = btysqua, neutro, ymperatíuo: abtyu
    partiçípìo: chabtysca: chabty[e][1] =
  15. Cantar actiuo = ty zegusqua =
  16. Canto = ty =
  17. Cantar laʃ aueʃ = ainsuca =
  18. Canto de pìedra o de tabla = uba, L, cuba: y de la
    ropa, uba, L, coca =
  19. Cańa ordinaria de la tierra = chusquy =
  20. Cańa dentejar caʃaʃ = sone =
  21. Caña guadua = gua =
  22. Cańa dulce = su amne =
  23. Cańa de maís hecha = amne =
cańa de
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 36r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chabtye.


  1. Cańa de maìs uerde = amne chuhuchua,
  2. Cańa de mais ʃeca = amtaquyn =
  3. Cańon pluma = su gaía[1] =
  4. Cańuto = chuba =
  5. Capitania = Zibyn =
  6. Capítan = Zibyn tyba =
  7. Capìtanìa menor = uta =
  8. Capitan menor = uta, L, tybar gue =
  9. Cara = uba =
  10. Cara hoyoʃa = uba toza =
  11. Cara a Cara = ubasa =
  12. Cara Coʃa = acucague, L, acuca yn puyca =
  13. Caracol = biza =
  14. Caracol grande = nymsuque =
  15. Carbon = gazpqua =
  16. Carcajadas de rriʃa = Zgyuaz guate bzasqua, L,
    zgyuaz guate bsuasqua, L, zgyuaz gyc bzas[-]
    qua
    , L, zgyuaz gyc bsuasqua =
  17. Carcoma = bompqua, L, toza: carcomerçe = abom[-]
    pqua
    nsuca. atozansuca
    =
  18. Cardar = bchahasuca, ymperatiuo: chahao, par[-]
    tiçípíos: chachahasuca, chachahaoa, chacha[-]
    ha
    nynga
    =
  19. Careçer = agueza =
  20. Careçer de ojos = zupqua magueza, no tener man[-]
    ta, zefoi magueza =
  21. Careʃco de comida = zquychyquy magueza =
  22. Carga = bhu:
Carga
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 36v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "sugaca" en lugar de "su gaía".

37
  1. Carga hazer = bhuz bquysqua =
  2. Cargarʃe aʃí[1] de qualquiera manera = bhusqua
    actiuo preterito, bhu, ymperatiuo = hu[u], partìçípìoʃ
    chahuisca, chahuia chahuinga =
  3. Cargarʃe a ʃí o, a otro echandoʃe la carga en las eʃ[-]
    paldaʃ = zgahan bzasqua, agahan bzasqua
  4. Cargado eſtar aʃí = zegahan azone =
  5. Cargarʃe a ʃi o, a otro tomando en brazos = zhuis bzas[-]
    qua
    , ahuis bzasqua
    =
  6. Cargado eſtar aʃí = zhuis azone =
  7. Cargarʃe tomando a pechos la carga = zien bzasqua,
    mien m[m]zasqua aien abzasqua, L, itibian bzasqua.
    mtibian m[m]zasqua, atibian abzasqua =
  8. Cargado eſtar aʃí = zien azone, itibian azone =
  9. Cargar al hombro = zhuen bzasqua, L, zpquaque[-]
    ua
    n bzasqua
    =
  10. Cargado eſtar aʃi = zhuen azone =
  11. Cargar El cavallo = abhuz bquysqua =
  12. Cargado eſtar aʃí = agyn azone
  13. Cargarle echarle la carga ençima = agyn bzas[-]
    qua
    =
  14. Cargarʃe, neutro = bhugosqua =
  15. Cargado eſtar = bhugue gue. m[m]hugue gue=
    abhugue gue =
  16. Cargado ír = bhuguec ina. m[m]huguec mna abu[-]
    hu
    guec ana
    , L, bhugos ina. m[m]hugos mna=
    abhugos ana =
  17. Cargado paʃar = bhuguec ai zemi =
Carne
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 37r.jpg
  1. Puede interpretarse también como 'a sí'.


  1. Carne = chihica =
  2. Carne eſto es pulpa = chimy =
  3. Carne umana = muysc chimy =
  4. Carne umana Comer = muyscac zbcasqua =
  5. Carrillo de la cara = ychua =
  6. Carrilludo = sanzagui =
  7. Carrizo = sune =
  8. Carrízo la mata = sune guane =
  9. Carrízo baladi = chicha quyne, La mata = chicha.
  10. Caʃa = gue
  11. Caʃado = aguigue
  12. Caʃada = asahaoague =
  13. Caʃarʃe el varon = zeguigosqua =
  14. Caʃarʃe la muger = isahaoagosqua =
  15. Caʃarʃe Con el = isahaoac bgasqua =
  16. Caʃarʃe Con ella = zeguic bgasqua =
  17. Caʃar a otro = agui zbquysqua =
  18. Caʃar a la muger = asahaoa zbquysqua =
  19. Cascara = huca =
  20. Cascajo = hyca coquyn =
  21. Casco de la Cabeza = zysquy =
  22. Casco tieſto = bugun =
  23. Cassi no ai palabra determinada diʃese por uaríoʃ
    modos Como se uera por los Exemplos siguienteʃ
  24. Cassi llega = apuyngue: uasgue, apquanga, L, apquan[-]
    ga
    z apuyngue uasgue
    =
  25. Caʃi ʃon dos libraʃ = libra, boza apquangaz azun[-]
    gue
    uasgue
    , L, azyhyngue uasgue =
casí ʃon
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 37v.jpg


38
  1. Caʃi ʃon ueínte = gueta apquangaz azungue uas[-]
    gue =
  2. Caʃi es una hora = chue [a]ta apquangaz apuyn[n]gac =
    uasgue =
  3. Caʃi una hora eſtube[1] aca = chue [a]ta muys sinaca asu[-]
    cun
    s ana
    , L, chue [a]taz apquazac ana =
  4. Casi eſta llena = ies azangaz apuyngue uasgue =
  5. Casi son dos ańos = zocam boza apquangaz apuyngue
    uasgue =
  6. Caʃi me ahogara = puyngue, uas siec bgy, L, puyngue
    uasgue siec bgy, L, puengue siec bgy, L, puequy siec
    bgy =
  7. Caſtrar = ane iom bgusqua, preterito: bguque =
  8. Caſtrado = ane iom agucucua
  9. Caspa de la caueza
  10. Cautibar = zbaiac bgasqua =
  11. Cautiuo = baia =
  12. Catorçe = quihicha muyhica =
  13. Catorçeno = quihicha a[m]muyhyco
  14. Catorçeno en lugar = quihicha a[m]muyhycun zona
  15. Cabar = bquyhyusuca, ymperatiuo, quyhyu. partiçi[-]
    píoʃ. chaquyhyusuca: chaquyhyua: chaquyhyuny[-]
    nga
    =
  16. Cabado eſtar = aquyhyune =
  17. Cabada coʃa = aquyhyu[u]ca=
  18. Cabar en tierra por labrar = bgyisuca, L, hichaz bquy[-]
    hyu
    suca
    ,
  19. Cabado eſtar assí = agyine =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 38r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "eſtubo" en lugar de "eſtube".


  1. Cabar hondo = [a]etaz bquyhyusuca =
  2. Cabar al píe del arbol = quyc[1] quihichan bquyhyusuca
  3. Clara coʃa = muyian pquaoa =
  4. Clara coʃa rresplandeçiente = chinanuca =
  5. Clara de guebo = guebi upqua siû =
  6. Clabar: hincar = yc bgyisuca =
  7. Clabarlo hincarlo en la tabla en la pared &.a ta[-]
    bla
    c bgyisuca tapiac bgyisuca
    =
  8. Clabaronlo hincaronlo en la pared = tapiac angyi
  9. Clabaronlo hincaronlo = yc angyi =
  10. Clabado eſtar hincado eſtar = yc agyine, en la ta[-]
    bla = tablac agyine =
  11. Clabada coʃa hincada cosa = yc agyicua =
  12. Clabado hincado en la pared = tapiac agyicua
  13. Clabalo eſto es hincalo = yc gyiu, asi se a de deçir
    y no: ys gyiu, que, quiere deçir 'dale golpeʃ' La qual
    palabra diçen para que le de golpes al clauo Con el
    martillo o piedra para que entre =
  14. Clabar eſto es enclauar en la pared[,] en la tabla &.a ta[-]
    pia
    fihistan yc bgyisuca
    [,] tabla fihistan yc bgyisuca,
    cruz fihistan yc bgyisuca, Como enclauome en
    la pared = tapia fihistan yc cha[a]bgyi =
  15. Clauado[,] eſto es[,] enclauado eſtar en la tabla = tabla
    fihistan yc zgyine =
  16. Clauaronme[,] eſto es[,] enclauaronme en la Cruz = cruz
    fihistan yc cha[an]gyi[2] =
  17. Clauado eſtoi en la Cruz = fihistan yc zgyine
  18. Clauado[,] eʃto es[,] enclauado = yc agyicua =
Clavado
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 38v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido Quye.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido changyi.

39
  1. Clauado en la cruz = cruz fihistan yc agyicua
  2. Cobarde = absies mague =
  3. Cobijarçe = la capa o manta = foi hus izasqua =
  4. Cobìjarçe perʃona honrrada = hos itysqua
  5. Cobijar a otro deſta manera = hos bzasqua =
  6. Cobíjado eſtar aʃí = hos izone =
  7. Cobijarse con la manta El que eſta acoſtado = foi chahas
    bzihisqua, preterito, bzihique = L, foi zgyi btasqua =
  8. Cobijar a otro assí = foi ys bzihisqua, L, foi agyi btas[-]
    qua
    =
  9. Cobijado eſtar assi, = foi chahas azihiquine, partiçipio
    azihiuca =
  10. Cobijar alguna coʃa Cubrirla taparla Con algo por
    que no le de el poluo &.a foi ys bzihysqua, El Vbo pa.do
  11. Cobijada eſtar aʃì = foiz ys azihiquene, quiere de[-]
    çir 'Cobijada eſta Con la manta' =
  12. Cobijarʃe la cabeza Con el Cabo de la manta = foi co[-]
    ca
    z izys bquysqua
    =
  13. Cobijado eſtar deſta manera = foi cocaz izys apquane
  14. Cobrar = ichubugosqua =
  15. Cobre, metal, bahazca, L, pquyhyza bahazca
  16. Coçeʃ tirar = bzahanasuca =
  17. Codiçíar = a[y]bas izysqua =
  18. Codiçiame = zybas azysqua, codiçiote, mybas izysqua
  19. Codo = chispqua =
  20. Cojer coʃas menudas una aqui y otra alli = zem[f]isqua
    preterito: ze[f]i, ymperatiuo: fiu, partiçipíos, cha[-]
    fisca chafie chafinga =
Cojer agua
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 39r.jpg



  1. Cojer agua = ʃiez bgazysuca, ymperatíuo, ga[-]
    z
    u
    . partiçipìoʃ, chagazysuca chagazua chagaz[-]
    y
    nynga
    =
  2. Cojer turmas y todo jenero de rraízeʃ = ze[p]pquasqua,
    ymperatiuo. pquo, partíçipíoʃ: chapquesca cha[-]
    pquaia chapquenga =
  3. Corje hojas = zbiasqua, ymperatiuo: i[a]o, partiçi[-]
    pios, chaiasca, chaiaia chaianga =
  4. Cojer floreʃ = zbiasqua, y ʃi cojen una a una = zm[f]is[-]
    qua
    =
  5. Cojer maiz = abaz []bchusqua. preterito, []bchuque
  6. Cojer fruta del arbol = bcahachysuca, ymperatiuo:
    cahachu. partiçípíos, chaiahachysuca[1] . chacaha[-]
    ch
    ua, chacahachynynga
    =
  7. Cojer leńa menuda de por aí = bchichysuca, ym[-]
    peratiuo. chichu = partiçipíoʃ, chachichysuca,
    chachichua chachichynynga =
  8. Coje eſto es âsír = cam bquysqua, preterito: cam
    bquyquy: yten cam bzasqua, yten. yc bquyquy
  9. Cojer[,] dar sobre El = abos izasqua, L, abos bzasqua
  10. Cogollo = one =
  11. Cogote = Zoipquyta =
  12. Cohechar = intan aquhin bgusqua, ymperativo:
    g[u]u. partiçipios: chaguisca, ˰chague, chagunga, =
  13. Cohechome: zintan zquihin abgu =
  14. Cohechos lleuar = zintan zquihin anguz bgusqua,
    tomo los cohechos =
  15. Cola de animal = suhuca =
Cola menear =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 39v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chacahachysuca.


40
  1. Cola menear = asuhucaZ abtasqua =
  2. Coladero de colar chicha = fi =
  3. Colar = btytysuca =
  4. Colarʃe = atytynsuca =
  5. Colerico = achyum[1] mague =
  6. Colera[,] humor[,] no ai uocablo =
  7. Colgar[,] ahorcar a uno = guan bzasqua =
  8. Colgado eſtar aʃí = guan izone
  9. Colgar algunos = guan zpquysqua =
  10. Colgado eſtar = guan chipquycane
  11. Colgar a muchos = guan zbiasqua =
  12. Colgados eſtar muchos = guan chipquapquane =
  13. Colgar mantas pańos tafetanes &.a guate z[m]muysqua
  14. Colgados eſtar = guat apuyne =
  15. Colgar muchos paños &.a guate biasqua =
  16. Colgados eſtar aʃi muchos = guate apquapquane
  17. Colgar del clauo o del garabato = clauos bzasqua, zi[-]
    ua
    s bzasqua
    =
  18. Colgado eſtar aʃi = clauos atene, zizas atene =
  19. Collarejo = chyza quihicha =
  20. Colodrillo = zoipqua =
  21. Color = bique =
  22. Color bueno = bique cho =
  23. Color malo = bique machuenza, de que color eʃ = abiquez
    hac aguecuobe, L, abiquez haco aguene =
  24. Colorado = heczen mague, L, hijso =
  25. Colorado fino = heczen quyhyquine, heczen yn puyca
  26. Comadreja = ibca =
Combìdar =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 40r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido achyun.


  1. Conbidar = mnynchasuca =
  2. Conbidado = nyncha, L, nynchago =
  3. Comenzar, no aí proprí uocablo pero ai algunas maneraʃ
    de hablar que tiran a eſto = ie quic aquysynsuca[,] ie uzec a[-]
    quysynsuca, ya ʃe lebanta a haçer ya ʃe lebanta a deçír
    diçen tambíen: ie yc bquyquy, ya eſtoi asído de la obra
    aican chibquys chimnynga [l.] chiguques chimnynga, ma[-]
    ñana Comensaremos a haçer comenzaremos a tratallo.
    ia bquys abxy. ya e comensado a haçer. aican aquichi[-]
    pqua
    z yc chibquyquys chibquys, chimnynga
    : mañana
    Comenzaremos a hazer. aican choquez yn chibquys =
    chimnynga mańana Comenzaremos a trabajar
    cubunz yn chibques chimnynga: Comenzaremos a hablar
    [a]etaz chimuynga, Comenzaremos a edificar =
  4. Comer = zquychyquysuca, neutro ymperativo: aquy[-]
    chyc
    u
    . partiçipios: chaquychyquysuca, chaquychy[-]
    c
    a, chaquychyquynynga
    =
  5. Comer = bsosqua. uerbo actíuo general pero no se diʃe
    çino es Con nombreʃ generaleʃ Comunes a toda Comida,
    Como: ipquo. chasongabe: que tengo de Comer: ipquo=
    masoca, que as Comido? iez absosca[1] mome[2] manjar &.a
    preteríto: bsoque- ymperatívo: socu. partíçípíos: chasosca,
    chasoca, chasonga =
  6. Comer pan turmas y qualesquiera Raízes : bgysqua: ym[-]
    peratiuo: gyu: partíçipios: chagysca, chagye, chag[-]
    y
    nga
    . =
  7. Comer, maìz, carne, queʃo, fruta, y coʃas duraʃ, Como
    bizcocho, confitura, y coʃas asi = bcasqua, preteríto
bca=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 40v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido absosqua.
  2. Creemos que lo correcto debió ser "come" en lugar de "mome".

41
  1. bca, ymperativo: Co. partiçipios: chaquiesca cha[-]
    caia chaquienga =
  2. Comer hojas y Yerbas : bsosqua:
  3. Comer míel manteca ʃal y coʃas que ʃe lamen y ʃír[-]
    uen de ʃalʃa = bgamysuca: ymperativo, gamu. par[-]
    tiçípíos chagamysuca. chagama, chagamynynga
  4. Comer, mazamora = biotysuca =
  5. Comer cańaʃ dulceʃ = bgyiasuca =
  6. Comer a la lijera, como ʃi díjesen echarse en la uoca =
    an bzasqua [l.] an mnysqua, Preteríto: mnyquy =
  7. Comer dando dentelladas = bgychasuca =
  8. Começon tener = abasynsuca: Comeme la píerna: zego[-]
    ca
    z abasynsuca. zegocaz abasyn mague
    : aʃí se
    diçe de todo lo demas que come =
  9. Comida = quychyquy, L, quychyquy bhy =
  10. Comida baſtímento, comida en quanto se diſtingue
    de la bebida = ie. =
  11. Comìlon = aicun mague, azimsucum mague =
  12. Como fue eʃo? = haco agabe =
  13. Como es eʃo? haco aguenebe =
  14. Como âremos eſto es que rremedio tenemos que hemos
    de hazer = haco chibganga =
  15. Como haremos para Confesarnos bíen? = haco chib[-]
    gas, choc, confeʃar, chibquynga =
  16. Como haçeʃ? = haco [m]mgasqua =
  17. Como dice[,] que dice = haco agusqua =
  18. Como eſtas? = cho[o]a.
  19. Como eſta? hablando del enfermo = iahaco aguene
Como
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 41r.jpg



  1. Co˰mo hisìſte[,] que hiçiſte para allarlo = yahaco m[m]gas
    mmistybe =
  2. Como no ueniſte = hac aguen mhuzane =
  3. Como diçeʃ que es pedro çi no eʃ pedro, Pedronzacan um[-]
    pqua
    xin pedro gue, m[m]gasqua
    =
  4. Como no ueniſte ʃe lo di a otro = mhuza npquac uchas hoc
    mny =
  5. Como te llamas = ipquo mhyca =
  6. Como le llamaremos que nombre le pondremos = ipquo
    ahycac chihanynga =
  7. Como te llamo[,] eſto es que nombre te puʃo = ipquo mmhycao
    nohoca =
  8. Como te llamo[,] eſto es Con que nombre te nombro = iahaco
    ma[a]guquebe =
  9. Como[,] preguntando = iahacobe?
  10. Como te hiço[,] que te hiço = iahaco ma[ab]gabe, L, iahac a[-]
    guequobe =
  11. Como eſte es = fa sihipqua gue, L, fa sihic aguecua gue
  12. Como quien es? = sie cuhuc aguenebe?
  13. Como jo es, eſto es[,] de mí tamaño es = hycha Zgues ugue
  14. Como jo digo di tu = hycha chaguisca. cuhuc uzu
  15. Como no tengo yo de haçer eʃo = iahac aguens bquy[-]
    za nyngabe =
  16. Como hemos de deçìr? = iahaco chigungabe =
  17. Como se perdio? = haco agas azaiyne[1] =
  18. Como quìera questubiere lo tengo de traer, ablando
    del enfermo, hacua aguenxin bsonga =
  19. Como te atreues a pecar = iahac aguens hysquie mguens
pecar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 41v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido azasyne.

42
pecar um[m]quysqua,
  1. Como tu mereʃeʃ te caſtigan = ys mmisqua nuc castigar
    ma[a]nquynga =
  2. Como yo hago aras tu = hycha chaquisca cuhuc mgan[-]
    ga
    L, hycha chaquisca cuhuc m[m]quynga, L, hychan bquys[-]
    qua
    nuc m[m]quynga
    , deſtas tres maneraʃ se diʃen eſtaʃ
    tres oraçioneʃ que dicen çimilitud pero quando aquel
  3. 'Como' no diʃe ʃimilitud, sino Conformidad no mas Con
    lo que ʃe manda o diçe entosses ʃe dira por El modo çi[-]
    guiente =
  4. Como Díos me lo manda lo hare = Dios = Z chahac a
    gusqua nuc bquynga =
  5. Como el otro día dìjíſte di aora = mo[n]n min mauza cuhuc,
    mugunga, L, mo[n]n min m[m]uque nuc m[m]unga =
  6. Como el otro dia haras = mo[n]n mina cuhuc m[m]ganga, L, mo[n]n
    mina cuhuc m[m]quynga L, mo[n]n min maquyia cuhuc mgan[-]
    ga
    =
  7. Como eſta en el cielo nueſtro Seńor Jesucríʃto eſta en el
    Santisimo Sacramento = chipaba Jesucriſtoz çielo[-]
    n asucune Sihic Santisímo Sacramenton asucune, L,
    chipaba Jesucriſto çielon suza cuhuc Santisímo Sa[-]
    cramento
    na asucune
    =
  8. Como jo = hycha zguespqua,
  9. Como tu = mue mguespqua, Como aquel = as guespqua,
  10. Como eʃe = ys guespqua. Como noʃotros = chie chiguespqua
    mie miguespqua &.a todos eſtos Son partiçípíos y çígni[-]
    fican 'el que es como yo', 'el que es Como tu': Como aqui uino
    hombre Como tu: mue mguespqua, muysca atan si ahu[-]
que=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 42r.jpg



que. pero quando no hase sentido de partiçipio disese
aduerbialmente deſta manera a nueſtros proximoʃ
emos de amar Como a nosotros: chiguaquen chiec chi[-]
guesc chibtyzynynga. El híjo de Dios ʃe hiso hombre,
como nosotros: Dios chuta chie chiguesc muyscac á.
  1. Como eſta has una manta = foi ata fa sihipqua quyu, L,
    foi ata sis cuhuc aguequa quyu, L, foi atan sis gue[-]
    s
    c quyu
    , L, foi ata sihic aguecua quyu =
  2. Como eſta me halle una manta = foi ata fa sihipqua zmi[-]
    sty
    : Con todos los demas &.a como pedro es = pedro cuhu[-]
    c aguene, L, pedro cuhugue,
  3. Como yo no ai otro = hycha zguespqua magueza, L, hycha
    zcuhuc aguecua magueza =
  4. Como el te lo dìjere lo haras = mahac agunga nuc m[m]quyn[-]
    ga
    , L, mahac guingaquy[1] maquinga =
  5. Como ʃu madre lo pario eſta = aguaiaz fac abza nuc ysc uc a[-]
    guene =
  6. Como mi madre me pario eſtoi = zuaiaz fac chabza nuc
    ysc uc zguene =
  7. Como eſtaua antes, quedo doncella nueſtra Seńora la Virgen
    marìa despues de auer parido a nueſtro Seńor Jesucríſto
    chiguaia Virgen maríaz chipaba Jesucriſtoz fac abzas
    apquanan sas asucune cuhuc Virgenc aguene, L, sas asu[-]
    cune
    Virgenc asucune
    =
  8. Como El hiçíere haz tu = abquynga nuc m[m]quynga, L, quinga[-]
    quy[1] maquinga, L, quinga cuhuc m[m]quynga =
  9. Como se hase en el çíelo ʃe ha veſtra boluntad en la tierra =
    mue maguiscaz çielon anquysqua nuc sis quycan anquy [-]
nga,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 42v.jpg
  1. 1,0 1,1 En el ms. II/2922, Voc. fol. 34 r., aparece gue.

43
anquynga, L, mue maguiscaz çielon anquysqua cuhuc
ʃis quycan anquynga =
  1. Como nosotros perdonamos a nueſtros deudores nos perdonad
    nueſtras deudas = hacua chie chihuin achubiague a[y]pqua
    chigusquazanxin, yn agues nuc, muez chie chichubia

    a[y]pqua amuzinga, L, hacua chie chihuin achubiague a[y]pqua
    chigusquazanxin, muez ysc uc chie chubia, a[y]pqua um[m][-]
    uzinga =
  2. Como nosotros lo hiçieremos Con nueſtros proximos lo hara Díoʃ
    con nosotros = hacua chiguaque bohoze chib­gangaxin
    yn agues nuc Diosz chien chibohoze hysc abganga, L,
    hacua chiguaque bohoze chibgangaxin Diosz ysc uc
    chia[a]bganga =
  3. Como si no te ubieraʃ Confesado es = Confesar, um[m]quyza. cuhuc a[-]
    guene, L, u confesar m[m]quyzas ugue =
  4. Como si no te ubieraʃ Confesado sera = Confesar m[m]quyza
    cuhuc aguenenga, L, u Confesar m[m]quyzas unga =
  5. Compadeçerʃe de otro = mue btyzysuca, L, agachi bgas=
    mue btyzysuca = Compadescome de ti tengote laſtima =
  6. Compañero, camarada amígo = compa =
  7. Compańero eſto es Comparte = Zuba, muba, [a]oba,
  8. Compańero en lo que se hase o en el ofiçio = guaque =
  9. Compańero quando ʃon dos no maʃ = zmuyia, mmuyia,
    amuyia =
  10. Compańoneʃ = ne iomy =
  11. Compańero llamando al otro = tyba =
  12. Comparar = abohoze bgytysuca, L, [a]obac bgasqua: compa[-]
    role con el =
Componer
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 43r.jpg



  1. Componer, poner Vien = choc bquysqua, L, choc bzas[-]
    qua
    L, choc bgasqua =
  2. Comprar = bcusqua preterito, bcuque. Comprete una manta
    foi atan maha[1] bcuque, L, mue mbohoze bcuque =
  3. Con prepoçiçíon = bohoza =
  4. Conçebìr = muyscaz iec ázasqua =
  5. Concebido ʃer = zuai iec izasqua =
  6. Conçeder deçir de ʃí = ehe bgasqua. pronunçíado un
    poco Con las narizes =
  7. Conejo = chuengui, eſte es El que se cria en los paramoʃ
    y el que ʃe Cria entre las labranzas ʃe llama = cuhupquy.
  8. Conoçer = zemucansuca =
  9. Conoçerlo de Roſtro = [a]oba zemucansuca =
  10. Conçentír, aprobar = zepuys azasqua =
  11. Consumirse. id est gaſtarʃe bease en su lugar =
  12. Contar = bgytysuca =
  13. Contar, narrando = zegusqua =
  14. Contentarʃe de la coʃa = Zhuc achoensuca, zepuys
    azasqua =
  15. Contenteme Con beber dos = bozan biohotys scunga[2] ;
    bga
  16. Condiçìon = puyquy =
  17. Condiçion buena o mala = puyque cho, puyquy machuenza
  18. Continuar: eſto es Voẏ diçiendo Voy haçiendo, ʃe
    junta eſte Verbo, mny, L, bsy, con el que sígnifica
    la accíon y çiendo de cosas pasadas eſte Verbo, bso[-]
    que
    , vg.a ve diçiendo: Vzu, many[e]. Ve haçiendo: quyu
    manye. desde entonçeʃ lo Voi pagando: ynan.
xie =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 43v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido mahac.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido yscunga.

44
xie ai mnys bsoque =
  1. Contratar = Zefuchugosqua =
  2. Contratar en coʃaʃ menudaʃ = bquichpquasuca =
  3. Conualeʃçer = zfihizuc agasqua =
  4. Contrahaçer = Víde rremedar =
  5. Contra alguíen haçer, como Contra Díos = Dios fihiste zonuc[1]
    achoenzaz bquysqua =
  6. Contra ti eſta maʃcando hayo = umquichac abchusqua.
  7. Copo par hilar = togua =
  8. Coraçon = puyquy =
  9. Coraçon parte del animal = nymysu[qu]e =
  10. Corcoba y corcobado = sohoba =
  11. Corredor = uba =
  12. Correrʃe Víde avergonzarʃe =
  13. Correr = inyhysysuca =
  14. Correr lo liquido = acosynsuca =
  15. Coronílla = Zyta =
  16. Corromper donçella = achinta bzysqua =
  17. Corronpida eſtar = achintaz apuyquyne =
  18. Corronperʃe qualquiera coʃa = aguahaiansuca. Verbo general
  19. Corta cosa = asuhucaza, L, asuhuca magueza, L, agahasnza
  20. Cortar dando golpes = bquyhitysuca =
  21. Cortarse asi = Zquyhytyne =
  22. Cortado eſtar assi = aquyhytyne =
  23. Cortada cossa assi = aquyhytuca =
  24. Cortar Con tajeraʃ El mísmo Verbo=
  25. Cortar çin golpes = bgynsuca. ymperativo: gynu. partíçìpíoʃ
    chagynsuca: chagynua. chagyn[n]ynga =
Cortar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 44r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido zonac.


  1. Cortar Cabuyas, hílos, o cosas asi = ze[m]mascasuca =
  2. Cortarʃe ellas assí = auascansuca =
  3. Corteza = huca =
  4. Corto de uiſta = zupquachie magueza,
  5. Coʃa = ipquabie, L, ipquabe =
  6. Coʃa del çíelo = çielon aguecua
  7. Coʃa deſte mundo = sis quyca fihistan aguecua,
  8. Coʃa del Campo = muyquys aguenecua =
  9. Coʃa de tierra caliente = sutatac aguecua
  10. Coʃa de por ai = fahac aguequa =
  11. Coʃa de pantano = ʃuamnec aguecua
  12. Coʃer, neutro = ixinegosqua =
  13. Coʃquillas haçer = abasuan ze[m]masqua, L, abasua zbquysqua
  14. Coʃquillas tener = zebasuaz aguene =
  15. Coʃquíllas haser en la barriga = aietan basua ze[m]masqua
  16. Coſtillas = tobiaquyn =
  17. Coxear = iquy btasqua =
  18. Coxo = goca gyu =
  19. Coſtumbre de mujer = fucha tymy =
  20. Coſtumbre tener la mujer = hyba zemistysuca =
  21. Cozer generalmente = zmohoquysuca. hocu. chahoquy­suca. chaocua.
    chahoquynynga =
  22. Cozerse generalmente = ahoquynsuca =
  23. Cozer generalmente en olla = bzoisuca: zoiu. chazoisuca. cha[-]
    zoiua. chazoinynga =
  24. Cozer yerbas = zemonasuca. onao. Chaonasuca. chaonaoa.
    chaonanynga,

Cozerʃe yerbas = aonansuca =

Creçer =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 44v.jpg


45
  1. Creçer las plantas y animaleʃ = zemuysquynsuca,
  2. Creçer las demas coʃas aumentarʃe = yn azysqua, L, yc agyisuca
    L, yc agyisuca, L, aiaoansuca =
  3. Creçer El rrío = siez ahusqua =
  4. Creer diʃeʃe por el vbo, zegusqua, y la coʃa creida a de ʃer nombre
    o partiçípio Con una, C, al fin vg.a Crei que era pedro. pedroc,
    zeguquy. Crei que te auias ydo: masaiac zeguque. Crei que era
    uerdad ocasac zeguque. Crei que eſtauas alli = yna masuzac ze[-]
    ­guque. Crei que pedro auía uenido. pedro hucac zeguque. Crei ʠ
    eſtaua llouíendo: tan[n]ucac zegu­que. Crei que no auia uenido: a[-]
    huzac zeguque: Crei que lo auía de llebar = chahista nyngac
    zeguque =
  5. Creer en coʃaʃ de fe se diʃe el misterío y luego se ańade = zepuy[-]
    quy
    n uc ocasgue bgasqua
    , Vg.a Creo que Jesu­críſto murio por
    nosotros: Jesucríto:z chisan abgyz zepuyquyn uc ocas gue
    bgasqua: y para preguntarlo se diçe aʃí. Jesucriſto chisan
    abgyz umpuyquyn uq ocasgue umgas[u]ua. Creeis que Jesucríʃto
    murio por nosotros =
  6. Crespa coʃa = cota =
  7. Creſta = saca =
  8. Críar hacer de nada no ai uocablo =
  9. Críar nìńos = zemiusuca. i[u]u. mai[u]ua.
  10. Criado = bosquaoa, L, chuta =
  11. Críſtal = hyca chuza =
  12. Criſtiano = sue =
  13. Cruçificar = Cruz, fihistan yc bgyisuca,
  14. Cruçificado = Cruz fihistan yc ngyia.
  15. Cruda coʃa = tyhyca =
Crujír
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 45r.jpg



  1. Crujir los díenteʃ = isicaz aquynansuca
  2. Cruzar = yns bquysqua
  3. Cruzarʃe = yns aquyne =
  4. Cruzado eſtar = yns apquane =
  5. Cuaxarʃe algo = acatansuca =
  6. Cobrír[,] tapar = asac z[m]muysqua, L, asa btasqua, L, fihiste btasqua
    L, agyi btasqua, L, ys bzihisqua =
  7. Cubrir[,] tapar las dos puertas juntar Con ʠ ʃe çiera = fihiste bquy[-]
    squa =
  8. Cucaracha = chutagui =
  9. Cuchara = chuia =
  10. Cuello = gy quihicha =
  11. Cuento hiſtoría = quyca, l, quycauâ.
  12. Cuerno = quyhye =
  13. Cuero de animal = huca =
  14. Cuero ʃeco, o apartado par huʃar del = ioque =
  15. Cuerpo generalmente = yba =
  16. Cuerpo de animal = yba quyn =
  17. Cuerpo, o eſtatura de animal = quyn =
  18. Cuerpo muerto = guahaia =
  19. Cueba de piedra = hycata =
  20. Cueba de tierra = hichata =
  21. Cuydar de alguna coʃa = aquihichan zemisqua, L, zepquan[-]
    suca L, aquichan Zequynsuca =
  22. Cuyo es = Xi ipqua =
  23. Cuyo híjo es Xi chuta =
  24. Cuyo hijo soís = maxi chuta oa =
  25. Culebra = muyso aquycague =
Culpado=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 45v.jpg


46
  1. Culpado = apquyquygue =
  2. Cumbrera = zyta =
  3. Cumplírse = yc azasqua,
  4. Cundír la mancha Víde calarʃe =
  5. Cuńado Respecto del otro Cuńado = ubso =
  6. Cuńada Respecto de la otra Cuńada = gyca =
  7. Cuńado Respecto de la cuńada =
  8. Cuńada Respecto del Cuńado =
  9. Curar = zemizcasuca. hizcao. chaizcasuca. chaizcaoa. chai[z]c[-]
    ca
    nynga
    =
  10. Curarʃe a ʃí mismo = ziscagosqua[1] =
  11. Curi = fuquy =
  12. Çegar = zupquaz amuyhyzansuca =
  13. Çegajoso = chysca =
  14. Çegajoso haçerʃe = ichyscansuca =
  15. Çeja = ghuiquyn =
  16. Çenegal = usua, y ʃí es mas Ralo. un xiu, l, usua Xiu =
  17. Çeniza = sucta, l, fusque =
  18. Çentella = gata zhizquyn[,] gata ian
  19. Çentellear = gataz azhizquynsuca gataz aiansuca
  20. Çentinela = opqua bachua =
  21. Çeńidor = in zona =
  22. Çeñir = in bzasqua[,] ziet ys bcamsuca, l, zeietan bcamysuca
  23. Çepa del arbol = quye quihichapqua
  24. Çera de la tierra = ysquy =
  25. Çeruatana = fuhuta, l, funta =
  26. Çerca o çercado = ca =
  27. Çerca, adverbio, prope = hischcatan =
cerca
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 46r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido zizcagosqua.


  1. Çerca adverbio de mouimiento = anguac, Vg.a llegate çerca
    anguac aquyu. uete çerquita. anguac angua[c] cuhuc siu =
  2. Çercano eſtar a la muerte = abgyngaz atequyne, l, uaz abgysqua
  3. Çerçenar = abos bquyhytysuca =
  4. Çernir = btytysuca =
  5. Çernicalo = cicui =
  6. Çernicalo mayor = umpa =
  7. Çerraja yerba, su quysca =
  8. Çerrar = quyhyc btasqua =
  9. Çerrado eſtar = quyhyc atyene[1] =
  10. Çerrar enparejando no maʃ las puertas = fihiste bquysqua =
  11. Çerrar la puerta de palíllos Con cabuya = guez ys bgasqua, l, gues bgus[-]
    qua
    =
  12. Çerrado eſtar assi = guez ys aguene, l, gues aguene, l, guetes aguene
  13. Çerrar los ojos apretando = zupqua zebgusqua. mupqua gu[u].
  14. Çerrados eſtar asi = zupquaz aguene =
  15. Çerrar los ojos absolute[2] = zupqua fihiste btasqua =
  16. Çerrados eſtar assi = zupqua fihiste atene =
  17. Çerrar los ojos ʃuauemente = zupqua fihiste bquysqua. fihi[-]
    ste
    quyu
    =
  18. Çerro = gua =
  19. Çeʃar de deçír o haçer algo = ie zeguzac aga =
  20. Çesped = quichpqua =
  21. Çiego = opqua meza =
  22. Çielo = guat quyca, l, quyca =
  23. Çieno = usua =
  24. Çiento = guehyzca =
  25. Çiertamente = agues nuc ocanxin[n]ga =
cígarra
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 46v.jpg
  1. No debe interpretarse como el verbo tyesuca, sino como el verbo tasqua.
  2. Traducción del latín: "en absoluto".

47
  1. Çigarra = suaguaia =
  2. Çimarron = zima, l, ianupqua =
  3. Çimarron haçerʃe = izimansuca =
  4. Çinco = hyzca =
  5. Çimiento = eta =
  6. Chamuscar = bzitysuca =
  7. Chamuscarʃe = azitynsuca =
  8. Chica coʃa = ingue zunga =
  9. Chicha = fapqua =
  10. Chicha haçerʃe = zfapquagosqua =
  11. Chimenea = i ie =
  12. Chismoʃo = cubun abzis mague =
  13. Chirriar lo que ʃe frie ʃaltar El moſto qu˰e hierue = aquezcansuca
  14. Chupar = bchuchysuca =







Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 47r.jpg























Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 47v.jpg


48






















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 48r.jpg























Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 48v.jpg


49






















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 49r.jpg























Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 49v.jpg


50

D

  1. Dadiuoʃo, líueral = atabanza =
  2. Dado a comer = quychyc u quisca =
  3. Dado a ueber chicha, = fapqua iohot uc quisca=
  4. Dado al ʃueńo = quyb uc quisca =
  5. Dado a mugereʃ Vide luguríoʃo =
  6. Daga = Raga, español Corupto[,] los que no ʃauen eſte nombre le
    llaman = sica quyne =
  7. Dançar de yndíos = bzahanasuca, que es 'píʃar' =
  8. Dançar despañoleʃ = Ianzar bquysqua =
  9. Dança, una, dos, tres = ie [a]ta, ie boza, ie mica, que es Como deʃír
    Vn orden de dança dos &.a
  10. Dançanteʃ = Ianzar, quisca =
  11. Dañar generalmente = bguahaiasuca =
  12. Dañarʃe generalmente = aguahaiansuca =
  13. Dañarʃe el maìz antes de cojerʃe = achuzansuca =
  14. Dańado maiz así = aba chuza =
  15. Dańarʃe El maìz dentro de caʃa = agahachansuca =
  16. Dańado maiz asi = aba gahacha =
  17. Dañarʃe las turmas, haçerse aguanoʃas = achuhuzansuca
  18. Dańarʃe las turmas podrirʃe = afutynsuca =
  19. Dańarse el pan = achiguansuca =
  20. Dańarʃe la chicha = abosynsuca, diʃen tanvíen quando las ʃo[-]
    bras de la chicha se dańan = ia amuy =
  21. Dańarʃe la mazamorra = acuzansuca =
  22. Dar = hoc mnysqua. Preterito: hoc mny. hocu n[y]u: hoc chanys[-]
    ca
    : hoc chany[e][1]
    [,] hoc chanynga.
  23. Dar alla eſto es a otros = ai mnysqua es El mismo Vbo =
Dar aca =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 50r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chanye.


  1. Dar aca = si mnysqua, El mismo Vbo. Como: myta si nyu.
    daca aca tu mano =
  2. Dar de comer = zeguasqua, pueſto a solas. preterito: zegua[-]
    que
    : ymperativo, guacu, partiçipíos = chaguasca. chaguaca,
    chaguanga. actiuo. hycha guacu, Dame de comer[,] pero po[-]
    níendo la coʃa que ʃe da y la perʃona a quien se da çígnifica gene[-]
    ralmente 'dar': Como: fun atan pedro guacu, dale a pedro
    un pan: uz guas­qua, çígnifica 'darlo' çín deʃír El nombre de
    lo que ʃe da: Como[:] ya lo di, ie uz guaque, tiene tambíen pa[-]
    siua como, u anguaque, dieronlo =
  3. Dar de ueber a perʃonas = bsiesuca preterito: bsie. ymperativo
    sieu. partíçípíos chasiesuca, chasieua, chasîenynga =
  4. Dar de ueſtír = bsusqua. preteríto: bsu. ymperatívo: s[u]u:
    chasusca: chasue: chasuinga =
  5. Dar de mamar = chue hoc mnysqua =
  6. Dar en rretorno o en trueque = [a]entaz hoc mnysqua =
  7. Dar uida = Z[h]huizysuca: z[h]huizy: huizu: chahuizysuca=
    chahuizua: chahuizynynga.
  8. Dar en el blanco = yn amisqua no ai Verbo actiuo çino diraʃe
    aʃi: bgyis yn ami, tirele y dio en el blanco.
  9. Dar en lo que dudaua = zpquyquy, fihistac a,zasqua. zpquy[-]
    quy
    yc amisqua: zhuizchc azyqua[1]
    =
  10. Dar graçíaʃ Con el superíor = ipqua zepaban zinga =
  11. Dar graçìaʃ Con el ynferíor = ipqua ichutan zinga =
  12. Darʃe a Comer = quyc[h]yc uc bquysqua =
  13. Darʃe a ueber chicha = fapqua iohot uc bquysqua,
  14. Darse a dormir = quyb uc bquysqua =
  15. Dar la piedra, o otra coʃa, en el ojo o en otra parte = tapian
anysqua,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 50v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido azyque.

51
anysqua[,] zupquan anysqua. pero quando la coʃa, cae
de ariba no se diçe síno. izysquyc aza, l, izyʃquy gec a[-]
za. diome en la cabeça: guê gec aza Dio sobre la caʃa
y assì se díçe, de todas las demas Cosaʃ =
  1. De aqui = sinaca, Como se uera en lo çiguiente: de aqui ʃe fue
    ʃinac ana, de aqui salí = sinac fac zane =
  2. De aculla = anan xie, l, anaca =
  3. De tal lugar diçeʃe Con la pospoʃiçíon, na, y el nombre
    del lugar: Como: ʃalio de tunja: chunsan uac aiane. sa[-]
    lio de santa fe: quihichan, uac aiane: diçeʃe tanbíen con
    la posposiçion, n xie, Con tal que no ʃea lugar donde eſta
    mos =
  4. De aqui par allí ac siec asyne =
  5. De aqui adelante = fan a[i]ia. fa chiquyhyc anaia. sí uno ba ablan[-]
    do de lo que a de haser ʃuelen tanbien deʃír faz quyhyc anaia =
  6. De aqui a la noche = fa azacanyngan xie =
  7. De aquì a la mañana = fa suas agangan xie =
  8. De aquĩ a la tarde = fa suamecn xie, l, fa suamec amuysa =
  9. De aquì a la mańana = fa aicn xie l, fa aic amuysa =
  10. De aqui a mañana por la mańana = fa aic zacocn xie, l, fa
    aic zacoc amuysa =
  11. De aqui a quanto = fa fican xieoa, =
  12. De aqui a quantos díaʃ = fa sua finua, l, sua fic amuysa =
  13. De aquì a quanto ʃera = fa fican xienua cha =
  14. De aqui a quanto ablando de horaʃ = fa fica xin ua =
  15. De aqui a un poco apuyn[n]gan xie, l, fa apuyn[n]gan xie, l,
    ʃa puyn[n]ga, l, ynga, l, yngan xie, l, yngue puycana
  16. De aqui a una hora = fa chue [a]tan xie, l, fa chue [a]ta =
de aquí =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 51r.jpg


# De aqui a dos díaʃ = fa sua bozan xie, l, fa sua-
boza, l, fa mozan xie, quíere desír 'de aqui a paʃado mańana'
  1. De aqui a tres días = fa sua mica, l, fa ma mica, l, fa ma
    sua mica. deſtas tres maneras ʃe puede desír en todoʃ
    loʃ díaʃ =
  2. De aqui a tres o quatro díaʃ Vendre = fa ma mie[1] ma muy[-]
    hyc
    zuhunga
    =
  3. De aqui a çínco dìaʃ: diʃese Conforme a la rregla general
    de ariua = fa sua hyca[2] , l, fa ma, sua hyzca: pero no pue[-]
    de deçir: fa ma hyzca: çino a de deçír, fa ma ma hzca, solo
    eſte numero se excetua todos los demas se diçen Con[-]
    forme a la rregla pueſta arriba =
  4. De aqui a dos meʃeʃ = fa chie boza, y asi de los demaʃ
  5. De aqui a dos años = fa zocam boza, l, fa zocam bozan =
    xie =
  6. De oi en ocho diaʃ es lo mismo que #[3] de aqui a ocho díaʃ
  7. De ualde = faha cuc, l, pquynuc =
  8. Debajo: prepoʃìçion = uca, l, usa, Como se bera por loʃ
    exemplos çiguienteʃ =
  9. Debajo de nosotros eſta El ynfierno = fiernon chiuc-
    apquane, l, fiernon chius apquane = fie
  10. Debajo del çíelo eſtamos noʃotros = chien çielo uc
    chibizine, l, chien çielo us chibizine =
  11. Debajo del arbol me meti = quyc[4] uc zemi, l, quyc[5] us ze[-]
    mi =
  12. Debajo me entre = [a]oc zemi, l, [a]os zemi: metete debajo:
    [a]oc amiu, l, [a]os amiu =
  13. Debajo de mĩ eſta = zuc azone, l, zus azone =
Debajo =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 51v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido mica.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido hyzca.
  3. Texto tachado e ilegible.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido Quye.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido quye.

52
  1. Debajo lo tieneʃ = muc azone, L, mus azone, Conforme
    a queſto para desír lo que eſta deuajo se dira: uc zona,
    l, us zona. Las cosas que eſtan debajo, uc pquaoa, l, us pqua[-]
    oa. pase por debajo del arbol, quyc[1] uc ai zemi, l, quyc[2] us[-]
    ai zemi =
  2. Debajo del agua = sie taca, Como. sie tac izone, estube
    debajo del arbol =
  3. Debajo del agua o por debajo del agua andar = sie chichy
    inynsuca =
  4. Debajo de la tiera o por debajo de la tierra yr = hicha
    chichy ai zemisqua =
  5. Debajo de tiera eſtar, eſto es enterrado = hichac izone =
  6. Debajo tengo pueſta la camiʃa o, otra Ropa = itys azone
  7. Debajo de la capa lo lleba = aCapote tyn abzas abxy,
    l, aCapote uc abzas abxy =
  8. Debajo de la manta o de la capa = foi tyna, l, foi uca
  9. Debajo del braço le tengo = zegacan azone, l, zegaca
    tan azone =
  10. Debajo del braço lo llebó = agacan abzas amny, L,
    agaca tan abzas amny =
  11. Debajo del braço le traígo çiempre = ysc uc zega [-]
    ca
    n azone
    =
  12. Debujar aiequyn[3] bguyusuca =
  13. Debujo = aiequyn[4] , agyu[u]ca =
  14. De çerca = hichicata cuhuc zpquas ixyquy, Vengo de çerca
    l, hichicatan xie ixyquy =
  15. De çerca lo míre = hichicatan bchiby =
  16. Declarar = muyias zegusqua, l, muyian zegusqua, L, ague[-]
snuc,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 52r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido quye.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido quye.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido aioquyn. en el cuero o papel
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido aioquyn.

: agues nuc zegusqua =
  1. Dechado = afihisten quinga =
  2. Deçir = zegusqua, preterito: zeguque: ymperativo: uzu
    partiçípios: chaguisca, chauza, chaguinga, ai tanbien
    eſte uerbo: zegasqua, pueſto al fin, ymperativo: s[a]o: parti[-] çipíos los toma del ʃiguíente =
  3. Deçír = chahasugue, anomalo, beaʃe el arte =
  4. De día = suasa =
  5. De dia y de noche = zac suasa =
  6. Dedo de la mano eſto es la punta del dedo = ytyua, l, coca =
  7. Dedo de la mano = ytyquyn =
  8. Dedo del pie = quihichyua =
  9. De donde preguntando = epquan xieoa, l, epquanua =
  10. De donde ereʃ de que tierra maxieobe
  11. Despaçio = hichana =
  12. Defender = asan bzisqua, l, asan zpquansuca, l, asan zquyn[-]
    suca, l, asas zinsuca =
  13. De fuera Vengo diçen: fui fuera y uengo =
  14. Defunto = bgye, l, bgyesaia, l, guahaia =
  15. Degollar = abizaz bgynsuca, l, abiza ze[m]masca,suca
  16. Degollar por detraʃ = azoipquan bgynsuca =
  17. Delante[,] en preʃençía = zubana, mubana, [a]obana, pedro
    ubana, zupqua fihistan[,] mupqua fihistan, [a]opqua fistan,
    aunquel primero diʃe preʃençia el segundo dise uiſta y asi di[-]
    ʃe: mupqua fihistan, z[a]os machiba, ponlo delante de tuʃ
    ojos llegalo a tus ojos o llega la coʃa a tus ojos para que la ueaʃ
    delante Con uerbo de mouimiento = muysa. Vg.a pedro
    muysa, zmuys ahuque: mmuys zpquanga =
Delgada

Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 52v.jpg


53
  1. Delgada coʃa, = sotupqua, agaxien mague =
  2. Deleitarʃe = zuhuc achuensuca: zuhuc chogue =
  3. Del todo = hataca, l, ubuca =
  4. De madrugada = suas agase tysa, l, ozasa, l, suas aga
    zaca =
  5. De mańana = suas agan =
  6. Demas de eʃo = ynaia, L, ynacaia =
  7. Demediar = chinnc bzasqua. chinn bxy, chinnc u z[-]
    pquasqua
  8. Demediarʃe = chinnc apquasqua, l, chinnc azas[-]
    qua
    . chinn ana chinn aquyne
    =
  9. Demonío = guahaioque =
  10. Demudarse = zubaz amicansuca, l, zbiquez amican[-]
    suca l, zubaz ic aimynsuca =
  11. Denantes = fiecúa =
  12. Denoche = zaca=
  13. Dentera tener = isicaz aguazynsuca =
  14. Dentera quitarʃe = isicaz fan ia aguazynzac agas[-]
    qua
    =
  15. Dentro de la caʃa = gue tena =
  16. Dentro de la ygleʃía = tena =
  17. Dentro de la tierra = hicha tana, l, hichy cuspquana,
  18. Dentro del agua = sie taca =
  19. Dentro del fuego = gati histana =
  20. Dentro de la barranca = cati histana =
  21. Dentro del palo = quye cuspquana =
  22. Dentro de qualquiera coʃa solida = acuspquana
  23. Dentro de mi = zecuspquana =
Dentudo =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 53r.jpg


# Dentudo = sica chuchuagui =
  1. De nueuo = fihistan =
  2. De palabra = hycac =
  3. De palabra no maʃ = hycac [u]c uc =
  4. De parte de pedro = pedro huina, zhuina, mhuina, a-
    huina, chihuina. de mi parte de tu parte &.a
  5. Depositar = abhuque bgasqua, abhuque mgasqua,
    bhuque abga, depositolo en mi =
  6. De rraíz = aquichpquan uc
  7. Derechamente = pquihizuc, chichic, ubtas zes =
  8. Derecha coʃa = pquihizuc zona, l, chichyc zona. zes zona
  9. Derramar generalmente = hichan biasqua, como ven[-]
    tana
    ʃ hichan iau
    , derrama por la uentana
  10. Derrama por la uentana los orineʃ = isu bentanas hichan
    iau =
  11. Derramarʃe generalmente = hichan aiansuca aquyn[-]
    suca
  12. Derramar Cosas no liquidas = ybcas bquysqua, l, hi [-]
    cha
    n bquysqua
    =
  13. Derramarʃe coʃas no liquidas = ybcas, aquynsuca
    L, hichan aquynsuca =
  14. De rrepente = yc pquyquyzac, l, yc zemucanza[-]
    c uc, l, yc mucanzac uc =
  15. Derretír = bsiesuca: sieu: chasiesuca: chasieua. =
    chasienynga =
  16. Derretirse = asiensuca
  17. Derrengarʃe =Zquihiques maquyn, mquihiques ma[-]
    quyne, aquihiques maquyne &.a
Derribar =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 53v.jpg


54
  1. Derribar de lo alto = guan btasqua =
  2. Derrìbar en tierra al queſta en pie = hichas bgyisuca, L,
    hichas bzasqua =
  3. Derribar edifiçio = ze[m]mnasuca =
  4. Derribar Caerʃe el edifiçio = a[m]menansuca =
  5. Deʃafiar = afihizaz bzisqua, l, zubac bgasqua =
  6. Desanparar = ypquan bzasqua, l, ypquac btasqua, l, abon
    inasqua. =
  7. Desanparada perʃona = hos pquaoa magueza, L, aquihi[-]
    cha
    n minga magueza
    =
  8. Desañudar = yn bguz mnyscasuca =
  9. Deʃapareʃer = aguezac zegasqua =
  10. Deʃatar = mnyscasuca =
  11. Deʃatarʃe = anyscansuca, no se diʃe de perʃonaʃ =
  12. Desatapar = quyhycas biasqua, l, aquyhyn bgusqua,
  13. Deʃaʃerse = ys amasqua =
  14. Desbaratar generalmente = bguahaiasuca =
  15. Desbaratarʃe = aguahaiansuca =
  16. Desbaratar buhíos, barbacoas &.a = bhychasuca=
  17. Desbaſtar madera = quyez bcahacasuca =
  18. Descalzar es quitar El çapato o sapatos =
  19. Descansar = zpquyquyz azysqua =
  20. Descargar a otro = abuz bgusqua =
  21. Descargarʃe asi = bgu hichan zmnysqua =
  22. Descolgar = guas btasqua =
  23. Descolorído eſtar = abiqueza[1] achan mague =
  24. Desconsertarʃe algun mienbro = zpquacaz ins aquyne

L, zpquacaz ins apquane =

Desconoʃer
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 54r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido abiquez.

# Desconoʃer[, no] Conoser a otro por eſtar mudado o trocado =
zupquac aimynsuca: yo le desconosco, zupquac [m]mimẏn[-]
suca: yo te desconosco =
  1. ­Desconoser[,] tener a uno por otro = zupquanz agosqua
  2. Descortezar = bchusqua =
  3. Descoʃer es lo mismo que deʃatar =
  4. Deʃcomedido[,] mal Críado = apquyquyz yc apuyquynza, mp-
    quyquy
    z mahac apuyquynza
    =
  5. Descubrir alguna coʃa haçer que paresca aclararla = muy[-]
    ia
    n bgasqua
    , L, muyian btasqua, l, muyian bzasqua =
  6. Descubrirse alguna coʃa manifeſtarʃe aclararʃe = muyian
    agasqua, l, muyian azasqua, l, muyian abcasqua. pret.o
    abcaque =
  7. Descubíerto eſtar al modo dicho = muyian azone, L, muyian
    abizin, L, muyian asoane, l, apquane, Conforme al uerbo
    deſtar que pidiere la coʃa =
  8. Descubreʃe[,] echase de uer, pareʃe = muyianua, l, muyiasua?
    y responde, muyianegue, ʃi ʃe descubre. muyianza, no ʃe
    descubre =
  9. Descubrir lo que eſta escondido = achi[s]suca, muyian bzas[-]
    qua
    =
  10. Descubrír El secreto = hisuac zona muyian zegusqua
  11. Descuidarʃe, no cuidar = os zpquanza, L, aquihichan
    zemisquaza =
  12. Descuidarʃe[,] ynadbertir = zpquyquyz amuyne.
  13. Desde que nasi[,] desde que me confese &.a zmuysquyn [y]n xie,
    Confesar bquy[n] n xie &.a generalmente eſta particula
    n xie, se poſtpone al preterito =
Desde
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 54v.jpg


55
  1. Desde alli para aca = ynan xie =
  2. Desde alli para alla = yn aia =
  3. Desde aqui aſta alli llega mi labrança = itaz sinac,
    anas anac aquyne, l, itaz sinaca anas anague:
    ys aquyne =
  4. Desde alli aſta aqui llega mi labrança = itaz ana[-]
    ca anyquys sinac aquyne, L, anac anyquys sina
    gue ys aquyne =
  5. Desde aqui alli pondraʃ tal coʃa = sinacaz m[m]zas-
    asi umpquanga, L, asi apquanga. todas eſtas treʃ
    fraçes ʃon la forma de como se a de deçír en qual
    quíera materia donde ubíere semejante ʃentido =
  6. Desde donde âſta donde llega tu labrança o tíerra
    mquycaz epquano anas epquano ys aquynebe,
    o tomandola al trocado y Comensando desde el
    termino de ella se díra deſta manera = epquano any-
    quy
    s epquano ys aquynebe
    , eſta es tambíen Regla
    general para otras materíaʃ =
  7. Desde eſte palo âſta aquella píedra llega mí labranza
    sis quyn anas anac zona hycac apquangan xie gue ita.
    tambíen eſta es regla general =
  8. Desde donde aſta donde lo pusiſte = epquano m[m]zas
    epquaco apquabe[,] epquano m[m]zas epquaco: umpquabe
  9. Desde aquella pared aſta eſte buhío llega mí labranza
    as tapian anyquys sis guec ahunga gue ita =
  10. Desde mí caʃa asta la ygleçia eſta lleno de lodo = zuen anas
    ygleçiac apquangaz, usua fuezy gue =
  11. Desde mi eſtançia aſta la ygleçia aí dos leguas, o es mal
camíno
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 55r.jpg


# Camino o eſta todo lleno de lodo = zistançin anas ygleçia[-]
c apquangaz, chue boze gue, o, usua fuyze gue, o, ie machuen[-]
za &.a ai tres días de camino: sua mi[c] gue, L, sua mi[c] gue
yc nynsuca, que quíere deçir ʃe anda en tres díaʃ, eſta eʃ
Regla general para deçir lo que aí de un lugar a otro de díſtan[-]
çia de malo de buen Camíno de lodo o de otra qualquiera
Coʃa. pero eſto se entiende denotando que uamos de un
lugar a otro La regla çiguiente es para la uenída =
  1. Desde la ygleçia a mi eſtançia ai tres días de camíno eſta
    todo lleno de lodo &.a = ygleçian anyquys zistançia[-]
    c ahungaz, sua mi[c] gue, L, sua mi[c] gue husqua, se uíe[-]
    ne en tres díaʃ =
  2. Desde aca alla todo es mal Camino = ʃinac anas asi =
    apquangaz ie machuenza fueze gue =
  3. Desde alla aca todo es mal camíno = anac anyquys si ahun[-]
    ga
    z ie machuenza fuyze gue
    =
  4. Desde tunga a la palma quanto aí = chunsan anas par[-]
    ma
    c pquangaz ficua
    , l, ficaquy pquaoa =
  5. Desde la palma a tunga quantas leguas aí = parman any[-]
    quy
    s chunsac hungaz chue fiua
    , todas eſtas son rre[-]
    glas generaleʃ =
  6. Desde quando = fesn yn xieoa =
  7. Desde quando hablando de poco tiempo eſto es deʃ[-]
    de que hora = ficaxin [y]n xieoa =
  8. Desdícha = chihicha machuenza =
  9. Desdichado = achíhicha machuenza,c aguecua =
  10. Desdíchado ser = achihicha machuenza,c aguene =
  11. Desdichado de mì = hycha tohoni =
Desdoblar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 55v.jpg


56
  1. Desdoblar = ytas btasqua =
  2. Desechar = ypquac btasqua, ai btasqua =
  3. Desdentado = aquyhyquytac o pquaoa, l, aquyhyquytac o puyna,
    l, xinhua, l, sica cahachua =
  4. Desgazar = bcahachysuca, l, bchuzysuca =
  5. Desgazarse = acahachynsuca =
  6. Desgranar maíz = bcahachysuca =
  7. Desgranarʃe = acahachynsuca =
  8. Desgranar legunbreʃ = btohotysuca,
  9. Desgranarʃe asì = atohotysuca =
  10. Deserbar = bxiusuca, l, zhiguasuca =
  11. Desleír = bcunsuca =
  12. Deslenguado = acubunz apuyhyquynza =
  13. Desmayarʃe, amorteçerʃe =
  14. Desmenuzar = z[m]miusuca, l, z[m]mupquasuca =
  15. Desmenuzarse = amiunsuca, l, abupquansuca =
  16. Desnarigado = saca pompuy =
  17. Desnudar a otro = chuhusques bzasqua L, chuhisc btasqua
  18. Desnudarʃe = chuhisc izasqua,
  19. Desnudo eſtar = chuhisc izone =
  20. Desorejado = cuhuca pompuy, L, cuhuca bohochua =
  21. Despauilar = gatu pqua zbgusqua =
  22. Desparçìr, Vide, partir =
  23. Despedazar sín partir = btosqua =
  24. Despedazarʃe aʃi = atosqua =
  25. Despedírʃe = zquibgosqua[1] . despidioʃe de mí, chahac aquibgo =
  26. Despegar = yban btasqua =
  27. Despegarse = yban zemisqua =
Despeńa[-]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 56r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido Zqui bgasqua.

# Despeńadero = hycazie =
  1. Despeńarʃe = hyiazies[1] , zemisqua, L, hycazies bcasqua.
    preterito: bcaque =
  2. Despeńar a otro = hycazies btasqua =
  3. Despensa del Casique, ijmuy =
  4. Despensa ordinaria de yndíos = chasmuy =
  5. Despensílla = chuhuza =
  6. Desperdiçíar = ai sie btasqua. asy btas achahansuca =
  7. Despertar = me bgasqua =
  8. Despíerto eſtar = me zeguene =
  9. Despertar a otro = aquiba zebiasqua =
  10. Desplegar = ytas zemasqua =
  11. Despues deſta uida = chibgy yquac, l, chibgys apquana
  12. Despues de mańana = moza =
  13. Despues de comer = quychyquy ypquac, l, quychyquys =
    apquana =
  14. Despues es, o, ya es despueʃ = ie ypquac aza =
  15. Despueʃ = ypqua, l, ypquana. poſtpoçiʃion en eſta lengua
  16. Despues de San Juan Vine El dia çíguíente[,] eſto es[,] un dia deʃ[-]
    pues = ʃan Juan ai amiz aican zhuque, l, ʃan Juan ypquan
    aican, zhuque, l, sua [a]t uc zhuque, Vine dos dias despueʃ
    mozan zuhuque, l, moz uc zhuque, l, sua boz uc zhuque,
    Vine tres dìaʃ despueʃ, mic uc zhuque, l, sua mic uc zhuque,
    y asi &.a Víne un mes despueʃ chie [a]t uque zhuque, chie =
    boz uque, y así de los demas j lo mismo se diʃe de los ańoʃ:
    zocam at uque: zocam boz uque =
  17. Despues que uìno El arçobispo Vn día despues = arçobis[-]
    po
    z ahuquez aican zhuque
    [,] moz uque zhuque, todo ʃe

diʃe como
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 56v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido hycazies.

57
ʃe diʃe como arriba =
  1. Deʃabrida coʃa = a chue magueza[,] a ye chue magueza
  2. De eʃa manera = y[n]n agues nuca[,] y[n]n agues nuc. gue =
  3. Deʃear diʃeʃe Con el partiçipio de futuro del Vbo, juntan[-]
    dole el uerbo, aguene, Como se uera por Exemplos çi[-]
    guientes =
  4. Deseo yrme = chasienga cuhuc aguene, ʃi deʃeas Con[-]
    feʃarte, Confesar maquinga cuhuc ague[n]nan, ʃi yo
    deʃeara Confesar, Confesar chaquinga cuhuc u aguecua[-]
    san; de ʃuerte que la uariaçion de los tiempos a de ʃer
    en el verbo aguene El qual a de ʃer çiempre de terʃera
    perʃona: pero deʃotro uerbo ʃiempre se queda El mismo
    partiçipio de futuro y solamente se le muda la per[-]
    ʃona,: Compańera del, aguene, es tanbien eſte Verbo
    agasqua, El qual ʃirve para tiempos que no viene bien
    el, aguene, Como ʃi tubieres deʃeo de Confesar, se a de deʃir
    Confeʃar maquinga cuhuc aguene, tubiſte deʃeo de irte
    masienga cuhuc agaoa. ai eſte partisipio, cuhupqua, ʠ
    es Compańero del partiçipio, cuhuc aguequa, de ma[-]
    nera que ʃon, ʃinonimos: tambien en lugar del aguene,
    puede ponerʃe El Verbo subſtaniuo, gue, pero enton[-]
    ʃes quitase La, c, Como, Confesar chaquinga cuhugue:
    quando ʃe responde por otro ʃe diʃe: Confesar, quinga cuhun
    aguene =
  5. Desear Codiçiar = a[y]bas izysqua, zybas azysqua,
  6. Desollar = bchusqua =
  7. Deſta manera di = sihic uzu =
  8. Deſta manera haz = sihic s[a]o =
Deſta manera
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 57r.jpg


# Deſta manera digo = ysc aguque =
  1. Deſta manera haraʃ = ysc mganga =
  2. Deſta manera direis = yesc migunga =
  3. Deſta manera, Como eſto ʃeńalando = sihic ague[-]
    cua, L, fa sihipqua, L, sis cuc aguecua =
  4. Deſterrar[,] eſto es echarlo de la tierra = quycas btasqua,
  5. Deſterrar eſto es echarlo a otra tierra = quyca atuc btyu[-]
    suca , =
  6. Deſtetar = chues btasqua =
  7. Deſtetarʃe = chues zmasqua,
  8. Deſtorçer = mnyscasuca =
  9. Deſtorʃerʃe = anyscansuca =
  10. Desuergonzado = apuyhyquynza. afan magueza
  11. Desuergonzadamente = afan magueza =
  12. Desuergonzado en el hablar = acubunz apuyhyquy[-]
    nza =
  13. Desuiarʃe = ichc isuhusqua, l, ichc izasqua, l, ichc
    bzasqua =
  14. Detener[,] atajar = aquyhyc zquysqua, l, aquyhyc-
    zquynsuca =
  15. Detenerlo eſtorbarle que no baya = aquyhyc zinsuca
  16. Detras d el fui = asucas ina =
  17. Detras de ti uiene = msucas axyquy =
  18. Detras de mi se anda = isucas asyne =
  19. Detras de mi le llebo Vg.a = a mi criado = isucac azons bxy-
    asucac azons ana: Va detras Como Criado =
  20. Detras de mi naçio = isucas uac aza =
  21. Detras del, tras el[,] despues del, hable yo = a[y]pquan zecubu˰ne,
zepquan=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 57v.jpg



58
zypquan acubune =
  1. Detras de mi eſtan âblando = isucas acubunsuca
  2. Detras diçe mal de mi, eſto es en auçion = zitan, L, zitac[-]
    zicaz agusqua =
  3. Detras de mi se llego = zgahas ahuque, L, izitac ahuque
  4. Detras de mi eſta = zegahan asucune, L, izitan asucune
  5. Detras de mi se puʃo = izitan aza, L, zgahan aza =
  6. Detras de mi se acoſto = zegahan ai agu =
  7. Detras de mi se escondio = izitan achysgo, l, zgahan achi[-]
    sy
    go
    =
  8. Detras de mī paʃo = zgahas ami L, izitac ami =
  9. Detras de la caʃa eſta = gue iohozana asucune, L, e zi[-]
    ta
    n asucune
    =
  10. Detras de mi caʃa lo puʃe = zue iohozan bza, L, zu[e] zi[-]
    ta
    n bza
    =
  11. Detras de la pared = ˰Tapie iohozona[1] , l, tapī zitana
    L, tapie iohozana =
  12. Detras del palo eſta = quyc[2] gahan asucune L, quye
    zitana =
  13. Detras del çerro eſta mi caʃa = zuez gua gahan asucune
    L, gua zitan asu asucune, l, gua gahas asucune
  14. Detras de aquel çerro eſta mi labranza = itaz as gua
    gahan apuyne, L, itaz as gua gahas apuyne
  15. Deuanar = zimnez musqua, l, zimnez bgyisuca
  16. Deuda = chubia =
  17. Deudor = achubiague: hombre que deue mucho. chubia[-]
    quyn
    =
  18. Deuer[,] diçeʃe deſta manera = yo deuo a pedro pero el no
me deve
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 58r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido iohozana.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido quye.

: me deue a mi. hycha gue pedro huin ichubiague
pedron hycha zhuin achubia magueza: quien te
deue a ti, xieo mue mhuin achubia aguecua, l, xieo
mue muhin achubiague. yo no deuo nada, hycha ichu[-]
bia
magueza
. quien mas te deue, ynacaiaz xie fu[-]
yz
ua mueo mhuin achubia aguecua
. a quien
mas deues, ynacaiaz xie huina fuyzy mchubia[-]
z aguen, esa plata que diçes quien la deue a quien,
deuesla tu a pedro o pedro te la deue a ti, yse prata
maguisca xieoa chubiague, mueua, pedro huin,
mchubiague, fan pedro mue mhuin achubiague,
pedro me deue dos peʃos, pedro dos peʃoʃ, gue achubia
hycha zhuina =
  1. Dejalo[1] = ysc uc aguecua =
  2. Dejar soltar = u btasqua
  3. Dexar a alguno o alguna coʃa en otra parte = ypquac
    btasqua =
  4. Dexarmelo = zuhuichyc abtatysuca =
  5. Dia = sua =
  6. Dia de carne = chihicaca =
  7. Dia que no es de carne = chihicacanza. si oī es dia
    de carne comelda y si no es dia de carne no la comaiʃ
    fa chihicacac ague[n]nan, pquyn micaia nynga
    chihicacanzacan, mibcazinga =
  8. Dia de trauaxo = choquec aguecua =
  9. Dia que no es de trabajo = choquenza, si oi es dia de tra[-]
    uajo trabajad y çi no es dia de trauajo no trauajeiʃ
    fa chocc ague[n]nan pquyn michoca nga choquenzacan
michozinga
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 58v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "dejado" en lugar de "Dejalo".

59
michozinga =
  1. Diablo = guhaioque =
  2. Dīcha buena = chihicha cho =
  3. Dicha mala = chihicha machuenza =
  4. Diente = ʃica =
  5. Dieſtra mano = yta cho =
  6. Diez = ubchihica =
  7. Diez son = ubchihi[c]gue =
  8. Diez ʃeran = ubchihi[c]nga,
  9. Diez si son[,] baſta = ubchihicac ague[n]nan, ysc unga =
  10. Diez çi fueran[,] bueno fuera = ubchihicasan chonga
  11. Diez y seis = quihicha taâ =
  12. Diez y seis son = quihicha tas gue =
  13. Diez y seis seran = quihicha tas nga =
  14. Digno ser[,] mereçerlo[.] Cosa es que[,] diʃe conmigo[,] pro[-]
    porçion tiene conmigo = Zubague: mubague: [a]obague:
    chiubague &.a =
  15. Digno no ʃer = zubanza, mubanza; [a]óbanza &.a
    no soi digno ni mereçedor que uos entreis en mi
    morada = zcuspquac mingas zubanza =
  16. Diferente = mica =
  17. Diferente es = micac aguene =
  18. Dilatar tiempo = ac bquysqua, l, ai bsuhusqua:
    por que andas dilatando el Confesar = hac aguen
    Confesar m[m]quyngaz ac˰an um[m]quysquabe,
  19. Diligente perʃona = ziten iten mague, miten
    mten mague[,] aiten, aten mague =
  20. Dinero = nyia =
Dioʃ
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 59r.jpg


# Dios, no ai nombre general de ʃus falsos dioʃeʃ
  1. Disçiplina = guity =
  2. Disçiplinarse = zuitysuca , muitysuca, Vide asotarʃe
  3. Diçipulo Vide aprendiʃ =
  4. Disfrazarʃe = yc zim˰uynsuca, yc mimuynsuca ,
    yc aim˰uynsuca &.a Verbo neutro =
  5. Disfrazar otra coʃa = yc zmimysuca, actiuo
  6. Disguſtado, melancolico eſtar = zpquyquyz=
    amuyhzynsuca =
  7. Doblada cosa = fihiste atyuca =
  8. Doblada eſtar = fihiste atene =
  9. Doblar = fihiste btasqua =
  10. Doblegar = bchihiguasuca , l, z[m]mehetasuca =
  11. Doblegarʃe = achihiguansuca , l, abehetansuca
  12. Doler = aiusuca =
  13. Doler, Compadeçerʃe = btyzysuca , l, chahac aty[-]
    zy
    nsuca
    =
  14. Dolor = iu =
  15. Dolor de Coſtado = fihistac chuec toc
  16. Dueleme la barriga = zietaz aiusuca =
  17. Duele = aiu mague =
  18. Duele mucho = aiuz yne apuyquyne =
  19. Dueleme El Corazon - peʃame = zpquyquyc aty[-]
    zy
    nsuca
    =
  20. Duele mucho la disçiplina, La correa, EL
    açote &.a = aiuz ynia apuyquyne, l, atyhy[-]
    zyn
    z yny apuyquyne
    , l, atyhyzynz yc uc a[-]
    gyine =
Donoʃa =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 59v.jpg



60
  1. Donoʃa, graçiosita cosa = achuen maguec azunga
  2. Donde, preguntando = epquanua =
  3. Donde aduerbio de mouimiento local = epquacua =
  4. Donde eſta = epquano azone =
  5. Donde fue = epquaco ana =
  6. Donde uaʃ = epquaco mna =
  7. Donde lo allaſte = epquano mmisty, l, epquane[1] azons
    mmisty =
  8. Donde te dio, eſto es en que parte de tu cuerpo = m[2] ipqua[-]
    co aguity, L, fiesco aguity =
  9. Donde le dio eſto es en que parte de ʃu cuerpo = epqua[-]
    co aguity, L, fiesco aguity =
  10. Dondequiera que eſtubiere le tengo de matar = epquan[-]
    ua asucunxin bgunga =
  11. Dondequiera que fueres tengo de ir tras de ti = epquac[-]
    ua mnangaxin msucas inanga =
  12. Donde eſta pedro = pedroz epquano asucune no se
    donde eſta = epqua[n]ua asucunxin. no se donde =
    epquanuaxin =
  13. Donde eſta pedro[,] sabeslo = pedroz epquano asucune
    mmucanua
  14. Donde aya ʃantuario[,] ʃabeslo = chunso yn aguecua
    mmucanua. no ʃe donde aya santuario = chunso
    yn aguecua zemucanza =
  15. Donde lo llebas = epquaco m[m]xy
  16. Donde yo quisiere lo llebare = epquac uixin zuhuc a[-]
    chuen uc mnynga =
  17. Donde eſta pedro[?] miralo = Pedroz epquano asucune
machiba
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 60r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido epquano.
  2. No creemos que esta m haga parte del ejemplo por ser agramatical.

: machiba =
  1. Donde Relatiuo = diʃese Con eſta particula, yn, con
    partiçipio Como se uera por los ejemplos çiguienteʃ,
    La tierra donde uamos es mala, yn chisienga quy[-]
    ca
    z achuenza
    , La casa donde yo estoi es buena
    yn chasuza guez chogue: pero si El verbo que ʃe
    sigue es de mouimiento entonçes ʃe pone despueʃ
    del partiçipio La poſtposiçion, ca, y si el uerbo ʠ ʃe
    sigue es uerbo que pide lugar de quietud, al fin del
    partiçipio se pone la poſtposiçion, na, Como[:] eſtare
    donde eſta mi padre. Zepaba yn suzan izonynga
    llebarlo e donde eſta mi padre. zepaba yn suzac
    mnynga &.a pero si el nombre del lugar se pusiere
    aʃe de poner el tal nombre tras del partiçipio y
    la poſtposiçion, Ca, o, na, tras del nombre Vg.a
    eſtoi en el pueblo donde eſta mī padre, zepaba yn
    suza quycan izone. Voi al pueblo donde eſta mi
    padre: zpaba yn suza quycac ina. epquan uin
    z[a]o. ponlo donde quisieres =
  2. Donde quisieres, dho Con desden = epquan uin,
    Como eſtate donde quisiereʃ, iepquan˰uin ma ­zona. y si eʃ
    aduerbio de mouimiento ʃe dira: epquac uin: como
    bete donde quisieres: epquac uin siuca, llebalo
    donde quisiereʃ: epquac uin nyu =
  3. Donde quiera[,] eſto es por ai no mas = ys uc: Como,
    ys uc z[a]o: ponlo por ai no maʃ donde quiera =
  4. Dondequiera me hallo uien = epquanua izonenga
    xin azon uca, zuhuc cho fuyzygue =
Don[-]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 60v.jpg


61
  1. Donsella = achint apuyquynza: no es palabra
    linpia porque diʃe espreʃamente La natura de la
    muger, pero es El vocablo proprio que significa
    donsella. puedese desir, chas ybac azaza, que
    quiere desir que no se a juntado Con baron y lo miʃ[-]
    mo es eſte, chac azaza, pero El mas linpio de todoʃ
    es eſte: cha amucanza, no conose varon
  2. Dormir = zquybysuca : aquybu: chaquybysuca
    chaquyba chaquybynynga =
  3. Dormir a plazer = pquyquyn uc zquybysuca =
  4. Dormime = quybac zemi =
  5. Dormir profundamente = chahas[,] yc zemisqua[1]
  6. Dormir un poco = zfihista amuynsuca =
  7. Dormitar = zquibaz ahusqua =
  8. Dormilon = aquiguan mague =
  9. Dos = boza =
  10. Dos no mas = boz uca =
  11. Dos no mas le di = boz ugue hoc mny, L, boz ucan hoc
    mny =
  12. Dos no mas trahe tu = boz ucan soco =
  13. Dos no mas traeras = boz ugue m[m]songa, L, boz ucan
    m[m]songa =
  14. Dos tanto = sihipqua bozegue, L, yspqua bozegue
    L, sis cuhuc aguecua bozegue =
  15. Doçe = quihicha boza =
  16. Doçientos = gueubchihica =
  17. Dudar = zpquyquyz abozansuca . zpquyquyz
    bozac aguene =
Dueńo
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 61r.jpg
  1. A esta equivalencia parece hacerle falta el verbo quybysuca (dormir). Quizá en lugar de chahas, debió haberse escrito quybas.

# Dueńo = [a]epquague =
  1. Dueńo de la caʃa = agueguê =
  2. Dulçe = abasen mague =
  3. Dulçe haçerʃe = abasensuca =
  4. Dura cosa = acamen mague =
  5. Durar = izone, l, isucune, Con los demas verbos deſtar
  6. Durar para siempre = ysc uc aguene ai aminga =























Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 61v.jpg


[Folio en blanco]



















[Folio en blanco]



















[Folio en blanco]



















[Folio en blanco]



















64

E

  1. Ea pueʃ = umpquana = poſtpueſto al ymperatiuo Como
    soco umpquana. ea pues damelo,
  2. Ea, veis ay = zeca =
  3. Ea pues[,] norabuena = ongo =
  4. Ea[,] dando prieʃa = ca, poſtpueſto al ynperatiuo;
    Como: quyuca: ea haz[,] acaba ya[,] haz: chiseca Ea
    uamos =
  5. Ea, rrogando = achi: como: achi, Pabi ea seńor
  6. Echar una Coʃa en otra generalmente = yc btasqua:
    chahac t[a]o: echamela: mahac btanga: Echatela e.
    yc mataia =
  7. Echar El Licor de una basija en otra trasegarlo de un
    uaso en otro = yc ai zemisqua, preterito, zemique
    ynperatiuo: icu: partiçipios, chaisca, chaica, chain[-]
    ga
    . Como: lleba eſta agua a aquella tinaja[,] pasala
    a aquella tinaja: ʃisy sie nyus anac zona tina[-]
    ja
    c ai maica
    =
  8. Echar fuera = fac btasqua =
  9. Echar a alguno de alguna parte = aiohozac bias,
    L, aiohozac bgyisuca =
  10. Echar de ʃi = chahan yban btasqua, mahan
    yba t[a]o: echalo de ti =
  11. Echar alguna coʃa al agua = ʃies btasqua =
  12. Echarse al agua = zytas ʃies zemisqua l, zytaʃ
    sie fihistac izasqua =
  13. Echar la Red al agua = iaiaz siec btasqua=
  14. Echar El Cauallo al agua para que paʃe nadando
fihistan
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 64r.jpg


:fihistan btasqua =
  1. Echar El caballo al agua para ʠ paʃe por ʃu pie =
    siec btasqua =
  2. Echar algo al agua arrozandolo = siec guan btas[-]
    qua
    =
  3. Echar por medio = afihistan zmisqua =
  4. Echar a perder alguna coʃa = ipquauie bguaha[-]
    ia
    suca
    =
  5. Echarse a perder = aguahaiansuca =
  6. Echar menos haçerme falta = a[y]pquaz bzysqua:
    echome menos a mi: zypquaz abzyquy =
  7. Echar de uer = zmistysuca =
  8. Echarle ḿediçina = mediçina yc btasqua =
  9. Echarlo de ʃu caʃa = zuen fac btasqua =
  10. Echarlo de la tierra = quycas btasqua =
  11. Echarlo a otra tierra = uchas quycac btasqua =
  12. Echarlo en alto = guan btasqua =
  13. Echarlo ponerlo en lugar alto = zos btasqua =
  14. Echar en oluido = zm[u]ahaquesuca =
  15. Echar mas = ingue yc btasqua =
  16. Echar hojas El arbol = aquyecaz agasqua =
  17. Echar flor = [a]obaz afinsuca =
  18. Echar fruta = [a]obaz agasqua =
  19. Echar ʃemilla = [a]obaz agasqua =
  20. Echar flor las turmaʃ = iomgyz afinsuca =
  21. Echarlo alla = ai btasqua =
  22. Echarlo aca = si btasqua =
  23. Echarle Sancadilla = agoc itac btasqua
Echaʃe
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 64v.jpg


65
  1. Echarʃe en tierra = ichas izasqua
  2. Echar a otro en tierra = ichas bzasqua, l, ichaʃ
    bgyisuca =
  3. Echar por ai = a[i] sie btasqua, l, iahac uin btasqua
  4. Echar en agua para que ʃe rremoje = siec bzasqua
  5. Echar la culpa a otro = yn bzysqua: echome a
    mi la culpa, chahan abzyquy =
  6. Echar mano a la espada = espada cam bzas fac
    bsuhusqua=
  7. Echar tajos = espadaz guat bquyquys z[m]muhus[-]
    qua
    , preterito: ze[m]muhuque. ymperatiuo: bu[-]
    huc
    u
    . partisipios: chabuhusca, chabuhuca,
    Chabuhunga =
  8. Echar reueʃeʃ = espadaz intac mnyquys z[m]muhus[-]
    qua
    , l, inc mnyquys z[m]muhusqua =
  9. Echar tajos, a una parte y a otra = espadaz hin
    gua
    n ze[m]muhusqua
    =
  10. Echar rreueʃeʃ a una mano y a otra = espadaz
    inc mnyquys ai sie z[m]muhusqua =
  11. Echar de lo alto = guan btasqua =
  12. Echarʃe de lo alto = zytas guan zemasqua =
    echate abajo: mytas guan amazo =
  13. Echarlo de la torre abajo = torre gen guan [-]
    btasqua =
  14. Echarʃe de la torre abajo = zytas torre gen
    guan zemasqua =
  15. Echar floreʃ o Junçia[1] por la yglesia = ygleʃia
    tys biasqua, l, yglesia tys ybcas[2] bquysqua,
L, ygleçia
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 65r.jpg
  1. Probablemente Cyperus articulatus.
  2. Una parte del trazo inferior de la y aparece borrado.

:L, ygleʃia tys bhyzquysuca , por la calle, izes =
biasqua, l, yglesia tys ybcas bquysqua, Con[1]
los demas uerbos: por la plaza: plaças: por El
patio: uctas, L, uctis biasqua, Con &.a
  1. Echarle agua a otro = siez agen biasqua =
  2. Echarle aguamanos = siez a[a]ty gen biasqua =
  3. Echarselo a Cueſtas = zegahan bzasqua =
  4. Echarʃelo a otro a Cueſtas = agahan bzasqua =
  5. Echarle poluo en los ojos = fusquez [a]opquas bias[-]
    qua
    =
  6. Echarse al Cuello El rroʃario, Cadena de oro
    y coʃas aʃi = ichyzas bquysqua =
  7. Echarle la çilla al caballo = sillaz agen bzasqua
  8. Echarle el freno = frenoz yc mnysqua l, yc
    bzasqua =
  9. Echarle cabuya al pescueço = chihizez achyzas
    mnysqua: preterito: mnyquy, L, achyzas
    bquysqua, L, achyzac bzasqua =
  10. Echarle tierra a otro da˰rle Con ella = fusquez [a]o[-]
    ba
    n biasqua
    =
  11. Echarle tierra[,] eſto es[,] Cubrirlo Con tierra =
    fusquez ys bzisqua =
  12. Echarle tierra al que entierran = fusquez =
    yc btasqua, L, fusquez agec btasqua =
  13. Echarʃe en un poço = zytas poçoc u guan ze[-]
    masqua =
  14. Echar la gallina sobre los guebos = supquagui
    bozan ia gec mnyquy. ya e echado dos gallinaʃ
Echarʃe =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 65v.jpg
  1. Creemos que lo que significa la preposición "con", seguida de la abreviatura "etc.", era "con todo lo demás", puesto que la palabra "con" no parece cumplir otra función en el lugar en que se encuentra.

66
  1. Echarse la gallina ʃobre los guebos = agec aty[-]
    hy
    squa
    =
  2. Echada eſtar assi = agec asucune
  3. Echar guebos a la gallina = gueboz oc ze[m]misqua
    preterito, ze[m]mique, ymperatiuo, oc zemi[z]u[1] , par[-]
    tiçipios. chabisca, chabiza, chabinga, o por El uer[-]
    bo, bquysqua =
  4. Echar rraiçeʃ El arbol = quye chihizaz amosqua
  5. Echar plumas el aue = su gacaz fac anysqua =
  6. Echarse algo al hombro = zhuen bzasqua =
  7. Echarse la manta o capa por El hombro = zhuen
    biasqua =
  8. Echada tener la capa assi = zhuen atene =
  9. Echarse el cauo de la manta en la caueza = foi co[-]
    ca
    izys bquysqua
    =
  10. Echada eſtar asi la manta = foi cocaz izys apqua[-]
    ne
    =
  11. Echarse en la cama = quypquac ityhysqua =
  12. Echado eſtar en la cama = quypquac isucune L,
    izone =
  13. Echar a otro en la cama = quypquac bzasqua =
  14. Echarse[,] acoſtarʃe = ai zegusqua =
  15. Echado eſtar acoſtado eſtar = quychye[2] izone,
    L, hischas izone =
  16. Echarʃe ensima de otra perʃona = agei zemis[-]
    qua
    , l, agei ityhysqua =
  17. Echarse de lado = quychyc izasqua, L, quyhyto =

izasqua =

Echdo eſtas
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 66r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido bizu. El prefijo ze- no puede ser parte del imperativo, y al parecer la silaba final zu fue trasladada como una u seguida de una coma.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido quychyc.

# Echado eſtar de lado = quychyc izone, L, quy[-]
hyto
izone
=
  1. Echar a otro de lado = quychyc bzasqua, L, quyhyto
    bzasqua =
  2. Echarse boca arriua = ybcac izasqua, l, ichas
    izasqua l, hyc izasqua =
  3. Echado eſtar bocarriba = ybcac izone, l, hichas =
    izone, l, hyc izone =
  4. Echar bocarriba a otro = ybcac bzasqua, l, ichas bzas[-]
    qua
    L, hyc bzasqua =
  5. Echarse bocabajo = saca fihist izasqua, l, fihizqua,
    fihist izasqua =
  6. Echado eſtar bocabajo = saca fihiste izone, L, fihi[-]
    zqua
    fihist izone
    =
  7. Echar tallitos El maiz = achuhuzansuca =
  8. Echar tallitos las turmas = [a]opquas anyquy L, [a]epqua[-]
    ga
    z[1] fac anyquy
    =
  9. Echarse en el fuego = zpquyquyn gatac izasqua
  10. Echar a otro en el fuego = gatac btasqua =
  11. Echar tallo[,] entalleçer = aquynynsuca =
  12. Echarse ensima la manta El que eſta acostado =
    foi chahas bzisqua, l, zgec btasqua =
  13. Echarle de comer al caballo = ahuin bquysqua:
    chuhuchua ahuin quyu, echale yerba =
  14. Echarsela alli para que la apersiua = ahuichyc
    biasqua =
  15. Echar una Coʃa sobre otra = afihiste btasqua l,
    agec btasqua, l, agei btasqua
Eclipsarse
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 66v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido opquagaz.

67
  1. Eclipsarse el sol = suaz abgysqua =
  2. Eclipsarse la luna = chiez amuyhyzynsuca. tam[-]
    bien diʃen = abgysqua, se muere,
  3. Eco de la uoz = chygua =
  4. Eco haçer = chyguaz. [a]obac azons acubunsuca: Como,
    chyguaz zubac azons acubunsuca, mi uoz eſta
    hasiendo eco, zcubun puyn uca chyguaz zubac a[-]
    zons acubunsuca: a todo quanto ablo me rrespon[-]
    de el eco =
  5. Eco ojr = chyguaz [a]obac azons acubunsucas, mni[-]
    pqua
    suca
    =
  6. Edad = no ai uocablo particular pero puedeʃe deʃir
    todo por sus modos Vg.a que edad tienes? i[a]o ficaz a[-]
    quyne fac um[m]za: quiere desir quan ha que naçiſte =
  7. Edad tiene = ia [a]pquyquyzz ahuque, quiere desir
    ya tiene uso de rraçon =
  8. Edad tiene = ia [a]tybarane, quiere desir ya es uiejo
  9. Edad le falta = sa apquyquyzz ahuza, quiere desir
    aun no tiene uʃo de rraçon y asi se puede desir de
    los demas Conforme el sentido que ʃe pretende
  10. Edad[,] quanta tenias quando te caʃaſte = [m]muys[-]
    quy
    nn xiez ficaz aquyns: Casar, m[m]quy
    : L,
    yn mamuysquysaz ficaz aquyns casar, m[m]quy =
  11. El o ella = yse =
  12. Ellos o ellas = yse =
  13. El y ella = chan xie fuchan xie, L, chas fuchasa
  14. El y ella uinieron = chas fuchas gue ahuque
  15. El y ella uinieron juntos =
El marido =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 67r.jpg


# El marido y La muger = sahoas guisa =
  1. El padre y El hijo = pabas chutasa =
  2. El hermano mayor y menor = guias cuhubasa =
  3. El pecho y la espalda me duele = zfihistas zpyhy[-]
    pa
    s gue aiusuca
    , l, zfihistan xie zpyhypan xie
    gue aiusuca, de anbas maneras se dise en eſtas oraci˰ones =
  4. El proprio se mato = a[y]tas gue abgu =
  5. El proprio se hirio = a[y]tas atyhypquao, l, chany[-]
    ca
    atyhypquao

  6. El proprio se tiene laſtima = a[y]tas atyzysuca =
  7. El proprio de su motiuo lo hiso = apquyquyn abquy
  8. El proprio de ʃu motiuo se uino = inuc ahuquy L,
    apquyquyn ahuquy =
  9. El proprio se hiso = a[y]tas o abquy. a[a]tas aquyia magueza,
    ninguno se hiso a si proprio =
  10. El proprio, El mismo = ipse, a, um, chanyca: Vg.a
    pedro, chanyca, el proprio pedro. hycha chanica
    chanyca, yo mismo, mue chanyca, tu mismo,
  11. El proprio El mismo = a[y]tas. yo mismo: zytàs. tu
    mismo: mytas =
  12. El proprio eſto es de su motiuo = apquyquyn. yo pro[-]
    pio de mi motiuo y uoluntad, Zpquyquyn. tu
    proprio, mpquyquyn =
  13. El proprio = inuc. eſte nunca se dise sino Con ter[-]
    sera perʃona y Con Verbos neutros =
  14. El uno y El otro = ubin han, l, han ubin
  15. El uno al otro Lo mismo =
  16. El uno al otro se dieron = han ubin aguity =
El si me dio =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 67v.jpg


68
  1. El si me dio[,] pero yo no le di = han cha[a]guity =
    cha[1] zguityza =
  2. El guſta de eʃo = ysc gue hoc cho =
  3. El tiene la Culpa = ys gue apquyquygue =
  4. El no tiene la Culpa = ysen apquyquy magueza
  5. El es El que me deue que yo no le deuo nada = ys gue
    zhuin achubiague = hchan ahuin ichubia mague[-]
    za =
  6. El es el que te deue o tu le deueʃ a el? = ysua mhuin
    achubiague fan mueo ahuin mchubiague =
  7. Elada = hichu =
  8. Elada caer = hichuz atansuca =
  9. Elarse los maizes, o plantas = apquihiſtansuca =
  10. Elar a los maīzes = hichuz abaz apquihistasuca
  11. Elarse[,] enfriarse lo caliente = hichuc zegasqua
  12. Elado eſtar assi = hichugue, l, hichuc zeguene
  13. Elarse enfriarse Reçiuir en si el frio = inytansuca[2]
  14. Elado eſtoi de frio = inyians yc iza =
  15. Elados tengo los pies = zquihichaz anyiansu cha[-]
    ha[n]
    ne
    [3] =
  16. Elado[,] yerto eſtoi de frio = cha bquyes cha bza
  17. Elarse el difunto[,] ponerse yerto = ia bquyes abza,
    L, i[a] abquyencas abza =
  18. Elarse Vide quajarse =
  19. Elegir = bzasqua, Como, ie prioſtre[4] , chibza ya
    emos elegido prioſtre, ie Corregidor anza, ya
    an elegido corregidor[,] diʃen tambien, i[a] anquy.
    chipsihipquaz ia aga, ya tenemos casique
Elegir,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 68r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido han. La forma correcta aparece en el vocabulario del manuscrito 2922 de la Real Biblioteca de Madrid, folio 46 vuelto.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido inyiasuca.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido anyians achahane.
  4. Prioste: Mayordomo de una hermandad o cofradía. Real Academia Española.

# Elegir a uno para tal oficio o dignidad = pe[-]
dro
Corregidor,c bgasqua
, l, pedro Corregidor,
bzasqua =
  1. El otro dia = mo[n]n mina =
  2. El otro dia uine = mo[n]n min zhuque,
  3. El otro dia uine, Respondiendo = mo[n]n mine gue zhu[-]
    que
    =
  4. El otro dia no uine = mo[n]n minan zhuza =
  5. El otro dia mas alla, los dias paʃados = mo[n]n min[-]
    ie =
  6. El ańo pasado, antańo = zocam ana =
  7. El ańo paʃado Confese = zocam an Confesar bquy
  8. El ańo paʃado confese, Respondiendo, zocam ane gue,
    Confesar, bquy =
  9. El año paʃado no Confese = zocam anan Confesar
    bquyza =
  10. El ańo que uiene = fas ynga Zocam ata =
  11. El ańo que uiene ire = fas ynga zocam at inanga
  12. El ańo que uiene no ire = fas ynga zocam atan =
    inazinga =
  13. El ańo que uiene yre, rrespondiendo = fas ynga zoca[-]
    m
    ate gue inanga
    =
  14. El ańo que mataron a mi padre = chiges miec ze[-]
    pabaz angusquane gue =
  15. El año siguiente no me Confese = ysy sucas mie
    zocam ata gecan Confesar bquyza =
  16. El año antes si confese = sas mie yse yban zona
    zocam ata gecan Confesar bquy =
El domingo
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 68v.jpg


69
  1. El domingo que uiene = fas ynga domingoca
  2. El martes que uiene es uijilia = fas ynga martesca uisilia
    gue =
  3. El miercoles que uiene es fieſta de guarda = fas ynga,
    miercolesca fieſta guardar gue =
  4. El martes que uiene uendra = fas ynga martesca,
    [a]hunga =
  5. El miercoles uendra = mercolesca [a]hunga =
  6. El juebes no uendra, = Juebeʃcan ahuzinga =
  7. El uiernes yre = Vierneʃc inanga =
  8. El proprio domingo = domingo ubacâ =
  9. El proprio dia de fieſta = fieſta ubacâ =
  10. El proprio dia de san pedro = san pedro ubacâ =
  11. El mismo dia mataron a mi padre = yn azonea sua[-]
    can zepabaz angu =
  12. El dia de oi = fa zona suacan =
  13. El dia de mañana = aic zona suacan =
  14. El ultimo dia = bgyuc zona suacan =
  15. Embarrar = bgyesuca , preterito. bgye. uc.peratiuo[1] :
    gyeu: partisipios. chagyesuca chagyeua, chagy[-]
    e
    nynga
    =
  16. Enbebeçerʃe[2] eſto es mirar Como enbelesado =
    zupquaz acahansuc isunguene =
  17. Enbeberse El licor = ys absuhusqua =
  18. Enbeberse todo ʃin quedar nada = ys abuchuan[n]e
  19. Embiar = btyusuca : ymperatîuo: ty[u]u: partiçipioʃ:
    chatyusuca , chaty[u]ua: chatyunynga =
  20. Embiar por el = a[y]bas btyusuca , l, a[y]bas sie[n]gaz =
btyunsuca =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 69r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "imperativo" en lugar de "uc.peratiuo".
  2. Creemos que lo correcto debió ser "Enbeleçerʃe" en lugar de "Enbebeçerʃe".

: btyusuca : mybas siengaz bty[u]ua, enbie por ti:
antyus ana, enbiaronlo =
  1. Embidiar = ze[m]mosuasuca : actiuo, L, zbosuagos[-]
    qua
    , neutro =
  2. Embidia me tiene. porque me dieron algo = ipqua[-]
    uie
    zuhuc anmny[1] npquac, cha[am]mosuasuca
    =
  3. Embidioso = abosuan mague =
  4. Enblanqueçerʃe = zpquyhyzynsuca =
  5. Emboluer al nińo = guasguaz, afihistaz [m]mena =
    suca : esto es propriamente fagarlo[,] pero en[-]
    bolberlo se dise con el uerbo Comun, de enuolber
    otra coʃa: y asi disen. guasgua gynpquy fihis[-]
    ta
    n z[a]o
    . que quiere desir enbueluelo =
  6. Emboluer una Coʃa en otra = gynpquy fihistan
    bzas ze[m]menasuca : enbuelvelo en eſte pańo:
    sis paño fihistan z[a]os mabenaoa =
  7. Emboluer una coʃa en otra = gynpquy fihisten
    ze[m]menasuca , l, gynpqua abys btasqua, l, gyn[-]
    pqua
    c ze[m]menasuca
    , l, gynpquaz yc z[m]menasuca
  8. Embuelue El libro en el pańo se dira Conforme
    Las maneras dhas asi = libro pańo fihistan
    z[a]os mabenaoa libro pańo, fihistan benao L,
    Libro paño abys t[a]o, L, libro pañoc benao, L,
    paño libroc benao =
  9. Emboluer[,] eſto es arollar la misma Coʃa = ze[m]mena[-]
    suca , eſtera, benao, arrolla la eſtera =
  10. Emborracharse = ichiensuca =
  11. Emborrachar a otro = bchieusuca[2] =
Enborrachar =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 69v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido anny. Así aparece en el vocabulario del manuscrito II/2922 de la Real Biblioteca, folio 47v.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido bchiensuca.

70
  1. Emborrachar a otro Con borrachera = btyhyquy[-]
    suca =
  2. Emborracharse deſta manera = ityhyquynsuca =
  3. Embraueçerʃe = ichyugosqua =
  4. Enbutir[,] ateſtar =
  5. Empalagar = Zpquyquys abgyīsuca =
  6. Empalagado eſtar = ie Zpquyquyz abgyi =
  7. Empapar = ichihich abgyisuca =
  8. Emparejar ygualar = atucac bgasqua; mahatec bgas[-]
    qua
    =
  9. Empedernirʃe = ahycansuca =
  10. Empedrar = hyca bxisqua =
  11. Empeorar = guahaiquinc cha bgasqua =
  12. Empeorar Con ocasion ʠ ʃobreuino = opquac aga. opqua[-]
    c agas, abhy: Causasele la muerte. cha[a]nguitynan
    opquac agas z˰iaanynga : si me asotan ʃera eso oca[-]
    ʃion que me huiga. aquel, opquac aga, significa 'o[-]
    casion y cauʃa para suseso peor =
  13. Empereçar = zontaquyngosqua =
  14. Empeine = chipqua =
  15. Empeine tener en el roſtro = zubaz afihibansuca =
  16. Empeine del pie = quihichy saque =
  17. Empinarʃe = zhuegosqua =
  18. Empollarʃe el guebo = amuyscansuca =
  19. Empreñar = muysca yc bxisqua. Empreńome. muys[-]
    ca
    chahac abxique
    =
  20. Empreſtar no ai sino tomar preſtado que es = btyusu[-]
    ca
    =
Empajar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 70r.jpg



  1. Empajar Cubrìr la caʃa = ze[m]musqua =
  2. En = preposiçíon = na, como Dios eſta en el çielo
    Díos cíelon asucune =
  3. En eſte mundo eſta = sis quycan asucune, en el aire
    eſta = fiban asucune. en el agua eſta, ʃien nasucu[-]
    ne
    ; en el fuego eſta, gatan asucune; muyquyn asuca[-]
    ne
    , en el Campo eſta; uan asucune, en el monteſta;
    chicuspquan asucune, en noʃotros eſta,
  4. En qualquiera parte, en todo lugar eſta Díos =
    Díosen epquanaben nxie asucune, L, Díosen[-]
    ipquanen nxie asucune, L, Dìosen azon uc yn su[-]
    z
    a fuyze gue
    , L, Díosen azon uc yn suzapqua fuy[-]
    ze
    guê
    =
  5. En el harcabuco me allaron = quyen izons cha[a]nhísty
    L, quye chiche ìzons cha[a]nhisty =
  6. En caʃa = uena, L, uetana =
  7. En mi caʃa = zuena, L, zuetana =
  8. En el buhío del uaron = chas un tana =
  9. En la cosina = fuechy um[1] tana =
  10. En su labranza eſta = atan azone, L, ata gan azone,
    L, ata fíhistan azone =
  11. En esotro buhío eſta = hanuc azone, así díʃen
    quando La caʃa tiene dos buhios =
  12. En la ygleçìa eſta = ýgleçia tyn asucune =
  13. En medio de la yglesía = ygleçia chinna =
  14. En medío = chinna, L, fihista quyhycana =
  15. En medìo de otros = ganyca =
  16. Entre preposiçíon = ganyca =
Entre
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 70v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido un.

71
  1. Entre El arcabuco = quye chichy =
  2. Ensíma, preposiçìon = gyna, L, gyca =
  3. En algun lugar = eepquanena =
  4. En algun tiempo quisas nos ueremos = fahanga, hac uic aga[-]
    nan chihisty =
  5. Enano = zapqua, ingue tuzca. =
  6. Encajar = ys aquyhytansuca =
  7. Encajar actiuo = ys bquyhytasuca =
  8. Encalar = supquiz tapiac bzasqua =
  9. Encaluezer = ízytapquanac agasqua, L, izytapquanansuca
  10. Encanezer = zhuhichuansuca =
  11. Encarzelar = hui btasqua =
  12. Encarzelado eſtar = hui [a]tene =
  13. Encalzelado = hui chateuca, hui mateuca, hui ateuca =
  14. Encargar a otro alguna perʃona, o coʃa = ipquauiez. yc biaiquy [-]
    suca, L, ipquauiez yc biaiquysuca, L, ípquauiez yc bqui [-]
    by
    suca
    , L, ipquauiez hoc zminasuca =
  15. Ençender = bgenasuca =
  16. Ençendido eſtar = genane =
  17. Ençendído = agen[a]oca =
  18. Ençerrar = hui btasqua =
  19. Enclauar = yc bgyisuca =
  20. Encojerse = hui isu[hu]squa =
  21. Encomendar Víde encargar =
  22. Encomiendas dar = haspqua sipqua bgasqua =
  23. Encomiendas enuiar = pedro boza haspqua sipqua m[m]gan[-]
    ga
    co
    , mira que des las encomiendas a pedro =
  24. Encomendero de yndíos = Paba =
Encordío
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 71r.jpg



  1. Encordío = chuhuza =
  2. Encordio tener = chuhuza chahas azone, L, chuhuza chahan
    asucune: izicas azone[1] =
  3. Encordios salir = chuhuza chahas asyquy. chahas aza[,] chahan
    anyquy. chahan uac aiane =
  4. Encontrarʃe Con otro = yn chiiansuca, l, ubas chíquynsuca, L,
    yn aiansuca =
  5. Encorbarse = iosc izasqua, l, umc izasqua =
  6. Encorbado eſtar = iosc izone l, umc izone =
  7. Encorbar a otro = iosc bzasqua, L, umc bzasqua,
  8. Encresparʃe = acotansuca =
  9. Endereʃar lo tuerto = pquihizuc bzasqua =
  10. Endereçarʃe = pquihizuc izasqua =
  11. Endulçarʃe = abasynsuca =
  12. Endureçerʃe = acamensuca =
  13. Enemígo = saba =
  14. Enfadarʃe de algo = zuhuc aguahaicansuca. Con todos los demas Vbos
    de auoreçer porque en eſta lengua, es lo mismo,
  15. Enfadar a otro = hoc zuahaicansuca =
  16. Enfermar = [iu] chahan amnyquy, l, guahaicac zega, l, iuc zega, L, iuc ch[a]abga
  17. Enfermo eſtar = ziusuca =
  18. Enfermedad = iu =
  19. Enfermo = iusuca =
  20. Enfermìzo, achacoʃo = iuquyn =
  21. Enfermízo ser = iuquync zeguene,
  22. Enflaquezer = isitynsuca =
  23. Enfrente de mi eſta = zuba chichc azone, l, ichichc azone
  24. Enfrente eſtar uno de otro = ubas chibizine =
Enfriarʃe
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 71v.jpg
  1. La traducción de esta frase sería: "está en mi ingle". En el manuscrito 2923 aparece "tengole en la ingle" (fol 31 r.). Dada que la traducción de esta frase muysca fue omitida en el presente manuscrito, podríamos asegurar que éste y otras equivalencias fueron tomadas del MS. 2923.

72
  1. Enfriarʃe = hichuc zegasqua =
  2. Engańar a otro = agotac mnysqua, l, agotac btasqua l, ahuichc
    btasqua =
  3. Engendrar = bxisqua =
  4. Engordar = zcuhumensuca, l, ichimgosqua =
  5. Engordar Como puerco = ichimpansuca =
  6. Eníheſtar lo caído = cus btasqua, l, cus bzasqua =
  7. Engroʃar[,] tomar Cuerpo la planta o anímal que eſta flaco = zefihi[-]
    zu
    c agasqua
    =
  8. Enyeſto eſtar = cus azone, l, cus asucune =
  9. Enlazar = bchihizesuca =
  10. Enlazarse = ichihizensuca =
  11. Enlodar a otro = usuac mnysqua. mnyque[,] nyqu.
  12. Enlodarse = usuac inysqua =
  13. Enloqueçer = zmahazansuca. mahazanuca, el loco =
  14. Enmaderar = uchquy bsuasqua, l, uchquy zeguasqua =
  15. En mi lugar = zintaca, mintaca, [a]entaca, l, zypquaca, mypquaca, a[y]p[-]
    qua
    ca
    =
  16. Ennegreçerʃe = zm[u]yhyzynsuca =
  17. Enojarse = zegensuca, l, zegec agasqua =
  18. Enojeme Contigo = mue mbohoze zgene, l, mahas zegene =
  19. Enojadamente = gyo[1] =
  20. Enojado = age gue =
  21. Enojadiço = agen cui mague =
  22. Enojar a otro = hoc guahaica bquysqua =
  23. En nínguna manera = hataca, l, ubuca =
  24. Enrronqueçerʃe = zhitaz afuchuansuca
  25. Enseńar = hoc bgasqua =
Ensordeçer
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 72r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido gyc.


  1. Ensordeçer = zcuhupquansuca =
  2. Ensuçíar = zmuyhyzysuca =
  3. Ensuçíarse = zmuyhyzynsuca =
  4. Entenado o entenada = zquyhyc pquaia ichuta, mi entenado, mquy[-]
    hy
    c pquaia mchuta
    , tu entenado = aquyhyc pquaia achuta su
    entenado =
  5. Entender = mnypquasuca, partos[1] : chanypquasuca, chanypqua[-]
    oa =
  6. Entendí[,] Crei[,] penʃe = zegusqua, Con partisìpìo y eſta letra, C,
    pueſta al fin del partisípío Como, entendí que auías confesa[-]
    do, Confesar maquyiac zeguque, uease lo que se sigue
  7. Entendi que pedro auía benído = Pedro hucac zeguque =
  8. Entendi allarlo = chahistanyngac zeguque =
  9. Entendi ʠ llouía = tanucac zeguque =
  10. Entendi que no auias venído = mhuzac zeguque, asi se dise con
    El verbo negatíuo =
  11. Entendi que no uendriaʃ = mhuzingac zeguque =
  12. Entendi que era pedro = pedro[c] zeguque así se díʃe q.do no ai otro Vbo mas
    del suſtantiuo porque El Vbo ʃuſbtantíuo no tiene partiçìpio,
    sí no es que se dise por el Vbo: Zeguene. diçiendo pedro,c ague[-]
    cuac zeguque =
  13. Entendi que no eras tu = muenzac zeguque, así se diʃe con el sus-
    btantíuo negatíuo =
  14. Entendi que no era pedro = Pedronzac zeguque =
  15. Entendi que lo auia = aguecuac zeguque =
  16. Entendi que era uerdad = ocasac zeguque =
  17. Entiendo que es uerdad = ocasac zegusqua
  18. Entendere que no es El = ysnzac zegunga =
Entendí =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 72v.jpg
  1. Abreviatura de “participios”.

73
  1. Entendímíento = pquyquy =
  2. Entendimiento no tieneʃ = mpquyquy magueza =
  3. Entendimìento eſto es abilid˰ad = pquyquychie l, pquychia
  4. Entendimiento no tíenes abilidad no tíenes = mpquyquychie ma [-]
    gueza =
  5. Entero = histuca, es como adverbío Como se uera por lo çíg.te =
  6. Entero eſta = hiſtuc azone =
  7. Entero no eʃ = hiſtuc zonanza. entero es. hiſtuc zonague,
    ʃí fuera entero yo te lo díera = histuc zona san muhuc
    mnynga =
  8. Entero todo entero = histuc azon uca =
  9. Enterneserse = ahysiensuca =
  10. Enterrar = hichac bzasqua =
  11. Enterrado eſtar = hichac izone =
  12. Entonçeʃ = ynacan. entonses fue. ynague,
  13. Entortar = z[m]mhetasuca =
  14. Entortarʃe = abhetansuca =
  15. Entrañas = tyhyba =
  16. Entranboʃ = tamca, l, tamquen uca =
  17. Entrar uno = hui zemisqua =
  18. Entrar numero de ellos = hui chigusqua =
  19. Entrar proseçíon, o multitud de jente junta = hui btas[-]
    qua
    =
  20. Entrar en Coʃa que no es Caʃa = yc zemisqua =
  21. Entrarme aire = fibaz chahac amisqua =
  22. Entrar otra coʃa meterla dentro = hui btasqua =
  23. Entrada de la caʃa = gue quyhyca, L, guisca, es El um[-]
    bral de la puerta y asi disen. guiscan azone
Entrada
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 73r.jpg



  1. Entrada primera de la casa = ca sica, l, ca quyhyca =
  2. Entre nosotros aserca de nosotroʃ = chie chihuina =
  3. Entregar = ahuin bzasqua =
  4. Entresacar = agan fac btasqua =
  5. Entremeterʃe = yc biasqua =
  6. Entríſteçerse = zpquyquyz asucansuca =
  7. En rretorno = [a]enta, nombre, y, [a]entac, adueruio =
  8. En uano = hacazaca, l, faha cuca =
  9. Enuejeserse El hombre = itybaransuca =
  10. Enbegeʃerʃe la muger = ichutcansuca =
  11. Enbegeserse la rropa = aquienensuca, L, asucansuca
  12. Enbegeserse la cassa = aquienensuca l, asucansuca
  13. Enxugarʃe la uoca = siez zquyhyc tys btasqua =
  14. Enxugar algo = z[m]muchuasoca[1] =
  15. Enxugarse algo = abuchuansuca =
  16. Enrrízarʃe[2] los Cabellos = zy cus azasqua, l, matan aza-
    squa, l, cus anysqua =
  17. Ermano mayor = guia =
  18. Ermana mayor = guia =
  19. Ermano menor = cuhuba
  20. Ermana menor = cuhuba =
  21. Ermanos Respecto de la hermana = nyquy =
  22. Ermana Respecto del hermano = guahaza =
  23. Errar de palabra = zpquaguansuca =
  24. Errar de obra = zpquetansuca =
  25. Errar la obra = bguahaiasuca =
  26. Errarʃe la obra = aguahaiansuca =
  27. Escabullirse = ys Zemasqua =
escabu[-]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 73v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido zmuchuasuca.
  2. Creemos que lo correcto debió ser "Erizarse", debido a que la equivalencia que le continúa puede traducirse como "levantarse los cabellos".

74
  1. Escabulloʃeme = zytas amaque =
  2. Escama = zingua =
  3. Escampar = amuysynsuca =
  4. Escarauajo = chumne =
  5. Esclareçer El dìa = muyias aquynsuca =
  6. Escojer = ys btasqua, L, ys zebíosuca, L, ys zemieusuca
    ymperatiuo: ys ie[u]u. partisípíos. ys chaieusuca ys chaie[-]
    ua: ys chaieunynga =
  7. Escojer personas para algun fin uide elegír =
  8. Esconder = bchi[s]ysuca. escondíolo de mi. zequihichac abchi[-]
    sy
    =
  9. Esconderʃe = ichisgosqua =
  10. Escondioʃe de mi = zequihichac achisgo =
  11. Escondido = achis[y]uca =
  12. Escote = quichipqua =
  13. Escoçer = zupquaz ys anasqua: escueʃenme los ojos. zy [-]
    ba
    z ys anasqua
    : escueʃeme el Cuerpo y asi de los de[-]
    mas El uerbo es: ys anasqua =
  14. Escríuir = bchihisqua, preterito: bchihique: ympera[-]
    tíuo, chihicu, partiçìpíos, chachihisca, chachihica,
    chachihinga =
  15. Escriuir Carta = ioque bchihisqua =
  16. Escriuir sabes? = ioque [b]chihique m[m]ocoa, l, ioque m[m]chi[-]
    hique
    cho[o]a
    , l, ioque m[m]chihique m[m]ocoa =
  17. Escupir = zquyhyzygosqua =
  18. Escureçer = aumzansuca =
  19. Escuridad = umza =
  20. Escuro = umzac aguecua =
Escurrír
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 74r.jpg



  1. Escurrìr = achychynsuca, l, achyhyzynsuca =
  2. Escurrir actiue[1] = bchyhychysuca =
  3. Esmeralda = chuecuta =
  4. Espaldas = gutaquyn. tymy fihista. gepqua =
  5. Espaldíllas = pyhypa =
  6. Espantar a otro = apquyquy biasqua. achie biasqua
  7. Espantarse Zpquyquyz aiansuca =
  8. Espantajo = uca =
  9. Espantajo poner = uca bquysqua =
  10. Espańol = sue =
  11. Espańola = sue fucha =
  12. Esparto = chusa =
  13. Esparçir = ybcas bquysqua =
  14. Esparçírse = ybcas chiquyne[2] =
  15. Espeʃa coʃa = hutyco, L, hutuco, L, hotan mague
  16. Espeʃar = hutyco bgasqua =
  17. Espeʃarʃe = ahotansuca =
  18. Espía = [a]opqua bachua
  19. Espíar o asechar = [a]opqùa bachuac zeguene, L, [a]opqua bachuac
    izone, boi a espiar, [a]opqua bachuac ina =
  20. Espína = chihine =
  21. Espinarse = chihine zquihichac ázasqua. espíneme el pie
    Zytac aza. espíneme la mano &.a
  22. Espínaço = gepquequyn =
  23. Espinílla = gocquyn =
  24. Espírar = ys bcasqua, l, bhysqua, disen tanbien: ie cha[a]bxy, ia [-]
    mny[,] ia afihizcaz a =
  25. Esprimir = zebiosqua. preterito: zebìoque, ymperatíuo
iocu =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 74v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "actiuo" en lugar de "actiue".
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido aquynsuca.

75
  1. iocu - partiçípíoʃ, chaiosca, chaioca. chaionga
  2. Espuma = quyhyzy bumy =
  3. Espumar = quyhyzy bumy bgusqua
  4. Ese = yse, ese es - ysgue. ese no es. ysyn ysnza = no es eso: ys
    nza = ese tampoco es ysez ysnza =
  5. Ese ya murìo = ysen ia bhy =
  6. Eſte = sisy. eſte bueno es. sisen chogue =
  7. Eſtar uno = isucun, L, izone =
  8. Eſtar uno frequentemente o de ordinario = isucunsuca L,
    izonsuca =
  9. Eſtar numero de ellos frequentemente = chibizynsuca
    L, chipquycansuca =
  10. Eſtar numero de ellos = chibizine, L, chipquycane =
  11. Eſtar multitud de ellos = chipquane =
  12. Eſtar numero de coʃas largas = asoane =
  13. Eſtar El agua y El licor = apuyne =
  14. Eſtar el plato escudílla, totuma y todas las demaʃ
    uaçijas en que ʃe come y basos en que se bebe = apuyne
  15. Eſteríl muger = tyne tynec aguene [,] tyn absoque =
  16. Eſterìl arbol = quye [a]oba yc agasquaza[1] =
  17. Eſtiercol = gye
  18. Eſtirar = yc bsuhusqua
  19. Eſtirarse = yc asuhusqua =
Eſtor[-]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 75r.jpg
  1. Puede traducirse como: "Árbol que su fruta no la produce ".


  1. Eſtornudar = azihu bgasqua =
  2. Eſtoruar, ser ympedimento, Como la pared eſtorua el paʃo
    zquyhyc azasqua =
  3. Eſtoruarme la persona que no uaya o que no uenga = zquy[-]
    hy
    c ainsuca
    =
  4. Eſtoruarme la perʃona otra coʃa: Como[,] eſtoruome ʠ no
    trauajase[1] = ichoiobas apuyquyns puyca abgas icho[-]
    zane =
  5. Eſtoruarme El agua o, otra coʃa que no haga alguna
    Coʃa se dise en eſta forma =
  6. Eſtoruome El agua ʠ no fuese[2] = inaiobas apuyquy [-]
    n
    s siuz atans inazane
    =
  7. Eſtrecha cosa = atyeza, L, atye magueza =
  8. Eſtregar = zmohosysuca =
  9. Eſtrella = fagua =
  10. Eſtruxar = zbiosqua =















Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 75v.jpg
  1. Entiéndase en la actualidad: "Me estorbó para poder trabajar".
  2. Entiéndase en la actualidad: "Me estorbó la lluvia para poder ir".

76

E[1]

  1. Fabula = quycagua, l, quyca =
  2. Fabulas Contar = quyca zegusqua =
  3. Facíl coʃa ʃera = chonga anquy =
  4. Falso es = ocasnza, l, aguesnuc nza =
  5. Falso oro = neianza =
  6. Falso Díos = Diosnza =
  7. Falso teſtimonio = muyngua, l, muynguago =
  8. Falso teſtimonìo desír = muyngua zegusqua =
  9. Falso teſtimonio leuantar a otro = muyngua yc Zegusqua,
    L, yenza yc zegusqua, l, muyngua yn bzysqua =
  10. Faltar[,] eſtar auʃente = zegueza =
  11. Faltar a míʃa = misaz ys btasqua =
  12. Faltar[,] no auer = agueza que falta? = Ipquo agueza
  13. Falta me hase = a[y]pquaz bzysqua. falta te hago =
    zypquaz abzysqua. falta le haçe la carne: chi [-]
    hic
    ypquaz abzysqua
    =
  14. Falta hago, falta haceʃ &.a eſto es echan menoʃ =
    zypqua gue gue, mypqua gue gue, a[y]pqua gue gue =
  15. Faltar, Zafarse, escabullírse, escusarse = ys zemas[-]
    qua
    =
  16. Faltame la comída, faltame la manta &.a = zquychy[-]
    quy
    magueza zefoi magueza
    , no te faltara la comida
    mquychyquyz aguezac agazinga =
  17. Faltome El veſtido = gympquac zemisqua. no te faltara
    El veſtido: gympquac [m]mizinga =
  18. Faltar[,] no alcanzar = ys agusqua. pret.o aguque. partí[-]
    çìpios: agusca, aguca, agunga exemplos: Cortase una
veſtidura
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 76r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido F.


  1. ueſtidura, ubo poco pańo, falto pańo: pańoz ys agu[-]
    que
    . aquel pronombre, ys, Refiere a la veſtidura
    a quien hase falta. yten eſtamos doçe perʃonas, no
    aí mas de díez panes[,] díce uno[:] a nosotros dos nos fal[-]
    to el pan: chie bozan funz chíhas aguque,
  2. Fauoreçer = asan bzisqua, L, asan zepquansuca, l, asas
    zinsuca, L, asan zquynsuca =
  3. Faxa = zin zona, min zona, [a]en zona, L, in zona =
  4. Faxarse los yndíos Con su manta, quando quieren
    trabajar = zgympqua zintac bzasqua, l, zin bzas[-]
    qua
    , mintac mzasqua
    , L, min mzasqua, [a]entac ab [-]
    zasqua, L, [a]en abzasqua =
  5. Faxarse las mugeres Con su faldellín = zuan zin bzas[-]
    qua
    , l, zuan bquysqua: ymperat.o mguan, min z[a]o .
    L, mguan quyu =
  6. Fagar al níño = afihiſta ze[m]menasuca =
  7. Fea coʃa = mec chyzynga. eſte es El nombre El uerbo eʃ:
    mec ichyhynynga, yo soi feo. mec mchyhynynga, tu e[-]
    res feo. mec achyhynynga, aquel es feo =
  8. Fecunda henbra = xiquecui =
  9. Fiar, no ai síno tomar fiado: que es, z[m]maosuca, Vbo = actíuo =
  10. Fígura[,] Roſtro = bique =
  11. Fígura, ymagen = uque =
  12. Filo = sica =
  13. Filos tener = asicague gue, l, asiquen mague =
  14. Fíngír = [a]oque zebquysqua, Como finge ʠ duer[-]
    me: quyb uque,z abquysqua =
Finge =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 76v.jpg


77
  1. Fínge ʠ eſta çíego = upqua muyhyz uquez abquy [-]
    squa, y a eſte modo ʃe dise todo lo demaʃ =
  2. Fin de alguna coʃa = yn bgyusa =
  3. Finalmente o al fin y al cauo = [a]eta muysa =
  4. Firme cosa = amuynguansucazan =
  5. Firme eſtar = amuynguansucaza =
  6. Firme eſtar lo que eſta clauado hincado o encajado =
    ys aquyhytane =
  7. Firme eſtar en el animo = z[p]quyquyz aimynsucaza
  8. Flaco = asiten mague =
  9. Flaco haçerse = isitensuca =
  10. Flaco de fuerzas = ichihizanza, mchihizanza =
  11. Flaco haçerse asi = ichihizanzac agasqua =
  12. Flauta taner = flauta, bqusqua =
  13. Flecha = quyecho, l, quysquyquy =
  14. Flor = uba =
  15. Flor de la sauana = tutuaba =
  16. Flor de turma = iomgy =
  17. Florezer = [a]obaz afinsuca =
  18. Fregar Con agua = bchuhusqua =
  19. Fregar[,] rrefregar = bchuhusqua, L, zmohosysuca
  20. Fornicar = bchisqua
  21. Frente = quigua =
  22. Fría coʃa = anyian mague. neico[,] hichuc aguecua. hichu[-]
    pqua =
  23. Frios mucho tengo los píeʃ = Zquihichaz anyians
    achahane =
  24. Frio tener = zquyensuca =
Frio haser
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 77r.jpg



  1. Frio haçer = aquyn mague =
  2. Frisol, legunbre = hiſte =
  3. Fruta del arbol = quye uba =
  4. Frutificar = [a]obaz agasqua, l, [a]obaz yc agasqua =
  5. Fuego = gata =
  6. Fuego haser = gataz bquysqua, L, gatac bcusqua
  7. Fuera de eʃe = ysna ai[i]a, L, yna ai[i]a =
  8. Fuera de eʃo = yna ay[i]a, L, ynac ay[i]a =
  9. Fuera de Pedro = pedrona ay[i]a =
  10. Fuera salio, eſto es por El pueblo de los yndíos = gue
    ganec ana =
  11. Fuera salio, eſto es por la Ciudad = izes ana =
  12. Fuera salio, eſto es al patio o delantera de la cassa
    uctac f[ac] aiane, l, uctac [a]na, l, ucti ana =
  13. Fuera salio[,] eſto es[,] fuera del pueblo = gues bac ana
    L, gues bac aiane =
  14. Fuera del pueblo eſta = gues baques[1] azone =
  15. Fuerte perʃona = achihizan mague, L,
  16. Fuerʃa = chihiza, L, quyne =
  17. Fuersas tener = zquynz agasqua =
  18. Fuersas perdídas recuperar = zquynz chaha
    c
    azasqua
    , ie zegoc quyn chahac aza, ya e
    Cobrado fuersa en las píernas. iez pquac quyn cha[-]
    hac aza: ya e cobrado fuersa en los braços =
  19. Fuersa poner = ichihizan uc bquysqua, L, ychi[-]
    hiza
    gosqua
    =
  20. Fundir = bxiusuca
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 77v.jpg
  1. No creemos que esta 's' haga parte de la cláusula.

78

G.

  1. Gajo de fruta raçímo = chuba =
  2. Gallíllo o campanilla = chuchua =
  3. Gallina = supquagui fucha, Caina, La llaman y eʃ
    espańol Corubto =
  4. Gallínaço = tymanso =
  5. Gallinaço de caueza Colorada = guao =
  6. Gallípauo =
  7. Gallo = supquagui cha, Caína cha, La llaman =
  8. Gana tener de haser alguna cossa = chaquinga cuhu [-]
    c aguene =
  9. Gana tuue de haser alguna coʃa = chaquinga cuhuc aga =
  10. Gana uoí teníendo = chaquínga cuhuc agasqua
  11. Gana me dara = chaquinga cuhuc aganga =
  12. Gangoso = saca chichy cubunuca =
  13. Garauato = zizua =
  14. Garza aue = fuhupqua
  15. Gargajo = quyhytyme =
  16. Gargajear = quyhytyme fac btasqua =
  17. Garganta = fiza, l, bize quyne =
  18. Gargantílla = chyza quihicha =
  19. Guarguero = pquohoza =
  20. Gato montes = nymy =
  21. Gauilan = umpa =
  22. Gaznate = fizequyn
  23. Gemir = ai bgasqua =
  24. Gente = muysca =
  25. Gentil hombre de buen Cuerpo = aquyne quypqua =
supqua,
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 78r.jpg



  1. supqua, Eſte es El partisípío =
  2. Gentil hombre ês = aquyne quypquas su[pq]gue =
  3. Geſto[,] Cara = uba =
  4. Geſtos haçer = zupqua isaca micac bgasqua =
  5. Golondrina = sie gahazua =
  6. Goloso = afain mague =
  7. Golosear = zefaigosqua =
  8. Golpear = ys bgyisuca =
  9. Golpear a la puerta = gue quyhycas bgyisuca
  10. Goma = huty, l, ys gyza =
  11. Goma echar = ys agyzysuca
  12. Gorda coʃa = achimygue, acuhumen mague =
  13. Gorgear las aues = ainsuca =
  14. Gorgoxo = toza =
  15. Gota = chẏhyzyn ata. chyhyzyn boza &.a
  16. Gotear = achyhyzynsuca =
  17. Grande = cuhuma =
  18. Grande mucho = cumin =
  19. Grande de Cuerpo = aquyn agahasyn mague =
  20. Grandesíllo = huistupqua =
  21. Graniso = hicha agua =
  22. Graniçar = hicha aguaz atansuca =
  23. Grano de maìz = agua =
  24. Grano de otra semílla = uba =
  25. Grítos dar = zquynsuca =
  26. Grítos dar quejandose = ai bgasqua =
  27. Gruńír los majores Con su gente =
  28. Gruńír los menores Con sus majores =
Guarda
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 78v.jpg


79
  1. Guarda de heredades = ta nyquy =
  2. Guardar asì = mnyquysuca =
  3. Guardar = choc bquysqua =
  4. Guerra = saba
  5. Guerrear = isabagosqua =
  6. Guíar çíego = aquyhys izons mnysqua =
  7. Guińar del ojo = zupquaz zebquysqua =
  8. Guìrnalda = zymca =
  9. Guisar de comer = ie zebquysqua =
  10. Gusano generalmente = zina =
  11. Gusano que comen los yndíos = zisa
  12. Gusano que se come el maiz = iegui =
  13. Gusano el que da lus = chuchy gaty =
  14. Guʃtar = z[m]muysysuca =
  15. Gueʃo = quyne =
  16. Gueso de hombre = muysc [q]uyne =














Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 79r.jpg


[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 79v.jpg


80

H

  1. Hablar = zcubunsuca =
  2. Hablar aprieʃa = hizenec zecubunsuca, L, ysmache[-]
    qua[1] , zecubunsuca =
  3. Hablar por otro eſto es en su lugar = [a]entac zecubunsuca
  4. Hablar por otro, en ʃu fauor = asan zecubunsuca =
  5. Hablar a troche y moche = zytos umos zecubunsuca
  6. Hablar todos juntos = chusc chicubunsuca, l, chis[-]
    c uc chicubunʃuca, L, atuca chicubunsuca =
  7. Hablar quedito[,] Como en secreto = fihizcac zecubunsuca
  8. Hablar passito = chahuan zecubunsuca =
  9. Hablar rreçio = yhca cuyne[2] gueca zecubunsuca
  10. Hablar a espaçìo = hichan zecubunsuca =
  11. Hablar entre dienteʃ[,] hueco = quyhycatac zecubun[-]
    suca =
  12. Hablar por las nariçeʃ = isaca chichy zecubunsuca
  13. Hablar ʃín rraçon = pquy uc faha cuc zecubun [-]
    suca =
  14. Hablar uien[,] Congruamente = zecubunz chychic btas[-]
    qua
    , L, zecubunz afihistac asucunsucaza, L, zecubun.[z]
    achuen mague =
  15. Hablar Consideradamente = yc muys bsuns zecu[-]
    bun
    suca
    =
  16. Hablar ynconsìderadamente = yc muys bsunzac
    zecubunsuca =
  17. Hablador ʠ no se harta de ablar = cubunz [a]etan ami ma[-]
    gue =
  18. Hablador ʠ abla mucho = acubutan mague =
Hablador
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 80r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido que.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido quyne.


  1. Hablador[,] rrespondon = achachuan mague =
  2. Habla quitarse = zhycac zemasqua[,] mhycac [m]masqua[,]
    ahycac amasqua =
  3. Halagar = hizan huan bquysqua, l, hizan huan btasqua =
  4. Halagar de palabra = hizan huan zegusqua =
  5. Hallar = zemiſtysuca =
  6. Hallasgo = upquago =
  7. Hambre = yc chan =
  8. Hambre tener = ichahasgansuca, L, chahac a[cha]nsuca =
  9. Hanbríento = chahasganuca =
  10. Handrajo = pamta =
  11. Handarjoso = pamtaquyn =
  12. Harma[1] = ie =
  13. Harrear Caballos = hycabai, itan biasqua. [a]etan iao =
    harrealo =
  14. Hartarʃe = ziez apunsuca =
  15. Harto = aie pusa =
  16. Hartarse de haser algo = chahahac azasqua. pueʃ[-]
    to al fin del uerbo Como, zquybyz chahac aza, harte[-]
    me de dormír. aquybyz yc azasquaza, no se harta de
    dormír =
  17. Hartar a otro = muysca zeguaques aiez apunsuca
  18. Haſta dos, haſta tres &.a ana boza, ana mica &.a
    L, haza boza, haza mica &.a
  19. Hazer = bquysqua. bquy. quyu. chaquisca. chaqui[i]a,
  20. Hazer de una coʃa otra, o haserla tal: Como Díoʃ
    me har[a] bueno: Diosz muysca choc cha[a]bganga:
    dile oro y hiso del un ydolo, neia hoc mnys chunso =
c abga=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 80v.jpg
  1. Creemos que en el texto original debió ser Harina y no Harma.

81
  1. c abga =
  2. Haçerse una coʃa produçírse engendrarse = zegasqua
  3. Hazerse una coʃa otra o hazerse tal Como hazerse buen
    hombre = muysca choc zegasqua =
  4. Hazer del dormído = quyb uquez bquysqua. hazer
    del çíego. upqua muyhyzy oquez bquysqua, y asi se diʃe
    En todas las demas materias
  5. Hazer ʃol = suaz aquynsuca =
  6. Hazia, prepoçísíon = husa =
  7. He aqui = ze, L, zeca =
  8. Heder = afupquansuca =
  9. Hedíondo = afupquan mague =
  10. Hedíondo por la suçíedad y sudor = amuysuan mague
  11. Heder assí = muysua =
  12. Hedíondo asqueroʃo = achahachyn mague =
  13. Henbra = fuhucha =
  14. Henchir = ies bzasqua, l, ies mnysqua, L, ies bquysqua,
    L, yetan bzasqua, L, yetan mnysqua, l, yetan bquysqua =
  15. Henchírse = ies azasqua, l, ies anysqua, l, ies aquynsu[-]
    ca
    , l, yetan azasqua, l, yetan anysqua, l, yetan aquynsuca,
  16. Hendedura = atoca, L, yc atoca =
  17. Hender = btosqua =
  18. Henderʃe = atosqua, l, yc atosqua =
  19. Herír = btyhypquasuca =
  20. Hermano major = guia =
  21. Hermano menor = cuhuba =
  22. Hermanos major y menor = guias cùhubasa =
  23. Hermano respecto de la hermana = nyquy, l, pquyhyta
Hermana
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 81r.jpg



  1. Hermana respecto del hermano = guahaza =
  2. Hermano mayor Respecto del hermano o hermana ma[-]
    yor = cuhuba =
  3. Hermítańo = chubaquyn
  4. Hermoʃo = mec pquaoa =
  5. Hermoso ser = me˰c pquaoac zeguene =
  6. Hermoso haserçe = mec pquaoac zegasqua =
  7. Hermoso me hìso Díos = Diosz mec pquao[c] cha[a]bga =
  8. Heruír = atomansuca, achuenʃuca[,] agochansuca,
    apquychansuca =
  9. Hez = cute =
  10. Hiel = tyhyquy, L, hosca =
  11. Hígado = tyhyba =
  12. Híjo, o hija = chuta =
  13. Híjo, o, hìja prímogenita = chyty =
  14. Hílar = zemusqua =
  15. Hílo = zimne =
  16. Hilo quebrarse = auascansuca =
  17. Hilo quebrar = ze[m]mascasuca =
  18. Híncar = yc bgyisuca =
  19. Híncar en el suelo = hichac bgyisuca =
  20. Hincado eſtar = yc agyine =
  21. Híncharʃe = yc abiasqua =
  22. Hínchar Como uexíga = yc z[m]muhutasuca =
  23. Hípar = zhistac anysqua =
  24. Hoja del arbol = quye, L, quyeca, L, quynxie =
  25. Hoja del maìz = ab quye, l, fica =
  26. Hojas de turmaʃ = iomzy quye, l, chuzynca =
Hojas =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 81v.jpg


82
  1. Hojas de qualquiera planta del medio auajo = guane =
  2. Hojas de Comer = quysca, L, quysca muyn, L, huazyca =
  3. Holgarse = zuhuc achuensuca[,] zuhuc chogue,
  4. Hollejo = huca =
  5. Hollín = ique =
  6. Hombre = muysca =
  7. Hombre de uíen = muysca cho
  8. Honda = quibze =
  9. Honda Coʃa = [a]etague[,] [a]eta yn puyca =
  10. Hongo = hua =
  11. Honrra = chie =
  12. Honrrar[,] Respectar = achie zegusqua =
  13. Honrrar[,] haçer ʠ tenga ônrra = achiez zebquysqua
  14. Honrrada perʃona = achiegue =
  15. Horadar = z[p]pihiguasuca
  16. Horcajadura de las pìernas = zeganyca, mganyca
  17. Hormíga = ize =
  18. Hortiga = chie =
  19. Hoio = hichyquy =
  20. Huelgo = fihizca =
  21. Huìr = z[i]ansuca =
  22. Humear = aiensuca =
  23. Humo = ie, L, gahachua =
  24. Humeda coʃa = iotupqua =
  25. Humedeʃer = iotuc zegasqua =
  26. Humedo eſtar = iotugue iotuc zeguene =
  27. Humílde = asucan atequen mague =
  28. Hundír en el agua = in btasqua =
  29. Hundirʃe en la tierra = hichac zemisqua =
Hundírʃe =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 82r.jpg



  1. Hundirʃe en el Lodo = usuac zemisqua =
  2. Hurtar = zemubiasuca, actiuo =
  3. Hurtar = zubogosqua, L, zubiagosqua, neutros
  4. Hurto = ubugo - L, ubiago =
  5. Huso para hilar = zaza
  6. Hundirse en el agua = in zemisqua =


Í

  1. Ímítar = pedro quisca chibu afihize maquyia[1] . míra lo ʠ ha[-]
    se pedro y haz Conforme a ello =
  2. ímportunar = aquyn bgusqua =
  3. ìmposible es = aquynza =
  4. ímposíble sera = aquynzinga =
  5. ínhabíl perʃona = apquyquychie magueza =
  6. íngle parte del Cuerpo = zica =
  7. ínterseder por otro = asan zecubunsuca =
  8. item, demas de eʃo = apquas, l, apquas[gu]e[2] =
  9. Ir. Nascua[3] .

J

  1. Jugar = zpquazygosqua =
  2. Jugar[,] Retoçar = zpquazygosqua: y El actiuo, zpqua[-]
    zy
    suca
    =
  3. Jugar Con otro, burlarse[,] rregodearse[,] entretener[-]
    se Con el = Zipquac bgasqua =
  4. Jugar[,] Juego de entretenímiento = zpquagosqua
Jugar =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 82v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido maquiʃca.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido apquasgue.
  3. Esta entrada está escrita con diferente tinta y tipografía.

83


  1. Jugar para ganar o perder = jugar bquysqua =
  2. Juguelo[,] perdílo = jugarce mny jugarc bga =
  3. Jugar de díneroʃ = ney fihiste jugar bquysqua. a ʠ
    jugaís A ʠ ba. ipquy. fihisto jugar, mibquysquabe.
    neia ina fihiste jugar, chibquysqua =
  4. Jugar a las bolas, a los naípeʃ &.a = boraz bquysqua,
    ioquez bquysqua &.a a que jugaſte, ipquo jugar
    maquyia =
  5. Juntamente = [a]emzac =
  6. Juntos eſtar = [a]emzac chibizine =
  7. Juntos yr = [a]emzac chinasqua =
  8. Juntar en uno = hatan bquysqua, son para en uno
    ubas a[m]maque =
  9. Juntarse en uno = hatan chiquynsuca =
  10. Junto[,] preposíçíon = ybana =
  11. Jurar falso = yenza fihistan jurar bquysqua =














L.
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 83r.jpg


L


  1. Labío = ybza =
  2. Labranza = ta = haser labranza. ta bquysqua, l, ítauasuca
    L, itagosqua =
  3. Ladearse la carga = han anysqua =
  4. Ladron = ubia =
  5. Lagarto = muyhyzyso =
  6. Lagaña = xima =
  7. Lagañoso = ximaquyn =
  8. Lago o laguna = Xiuâ =
  9. Lagrima = [a]Opqua siu =
  10. Lamer = bgamysuca =
  11. Lanza = supqua =
  12. Lanzadera de tegedor = ʃuquyn =
  13. Larga coʃa = gahasio = agahasyn mague. asuhucague =
  14. Latidos dar El ojo = zupquaz amisqua =
  15. Latidos dar El pulso = zepquacaz amisqua =
  16. Lauar = bchuhusqua =
  17. Lechuza = ʃimte =
  18. Leer = ioquec zecubunsuca =
  19. Legua = chue =
  20. Lengua, parte del Cuerpo = pqua =
  21. Lengua de naçion = cubun =
  22. Lengua de españoleʃ = su cubun =
  23. Lengua de yndíos = muysc cubun =
  24. Leńa = ja =
  25. Leńa haser = ja bgusqua, l, ja bquysqua
Leon
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 83v.jpg


84
  1. Leon = chihisaba = Nemo[1] .
  2. Leuantarse uno = cus izasqua, L, cus zquysynsuca
  3. Leuantarse muchedunbre de jente = cus a[m]masqua.
    ymperatíuo, cus uacu.
  4. Leuantado eſtar = cus izone. cus isucune. cus zpquane
  5. Leuantar otra coʃa, enheſtarla, ponerla en píe = cus bzas[-]
    qua
    . cus btasqua
    =
  6. Leuantar del suelo = guat bquysqua =
  7. Leuantar El buhíō, o, otra mole para llebarla a otra
    parte = gue zebiasqua =
  8. Lebantar arcos = Arco zebiasqua =
  9. Leuantar la uoz = gen bquys zegusqua =
  10. Leuantar teſtimonío = zmuynguagosqua, L, muyn[-]
    gua
    zegusqua
    =
  11. Lexos = ahuen mague
  12. Liberal = atabanza =
  13. Librar a otro generalmente = fac btasqua =
  14. Librarse generalmente = fac z[i]ansuca =
  15. Librar a otro de la muerte = zhuizysuca =
  16. Librarse[,] escaparse = zhuizynsuca =
  17. Liendre = cuiga =
  18. Ligera cosa = asupquague =
  19. Ligeramente = supquaguec =
  20. Limpía cosa = pquyhixio. apquyhyzyn mague
  21. Lìmpìa perʃona Curioʃa en el ueſtir y comer = abzy [-]
    zy
    n mague
    =
  22. Linpíar generalmente = z[m]mahazysuca
  23. Linpíar El palo, o, caballo para darle luſtre = abaz bquys[-]
qua =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 84r.jpg
  1. Esta palabra se encuentra con diferente caligrafía y tinta. Parece un muisquismo temprano proveniente de nymy "felino", con el sufijo masculino -o del español.


  1. abaz bquysqua =
  2. Liuiana Coʃa = afihizanza =
  3. Loco = mahazanuca =
  4. Loquear = zmahazansuca =
  5. Lodo = usua =
  6. Logro = saque bta. haçer logro = ʃaque bta bzisqua =
  7. Lombríz = sosua, L, oña =
  8. Los díaʃ paʃados = mo[n]n minie =
  9. Luego = spquina =
  10. Luego al momento = spquin uca =
  11. Lugar = quypqua =
  12. Lugar ocasíon = quypqua.
  13. Lugar hazer = ie bzasqua =
  14. Lugartheniente ʃer = [a]entac isucune =
  15. Luna = chie =
  16. Lunar = pquacgue =
  17. Luz = chie =
  18. Luſtre Resplandor = chie =
  19. Luzero = cagui =

LL

  1. Llaga = iza gacha =
  2. Llagado = izaquyn [l.] gachaquyn =
  3. Llaga[1] de fuego = gata bimy =
  4. Llamar a otro = ahycaz bzisqua =
  5. Llamar ponerle nombre = ipquauiez ahycac bgasqua
  6. Llamarle Con algun nombre Vg.a Juan me llamo[2]
    Juane gue cha[a]bga =
  7. Llamarʃe eſto es ʃer su nombre tal = zyhyca gue, eʃ
mi nombre
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 84v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Llama" en lugar de "Llaga".
  2. Creemos que lo correcto debió ser "llamó" en lugar de "llamo".

85
  1. eʃ mi nombre. = ìpquo ahyca, Como se llama[?] pe [-]
    dro
    gue ahyca
    , pedro se llama =
  2. Llamar a la puerta = gue quyhycus bgyisuca, L, gue-
    s bgyisuca =
  3. Llana coʃa = atucac aguecua =
  4. Llanten, yerba = chyubica =
  5. Llanto = cone =
  6. Llegar uíníendo = inysqua. ínyquy, y çignifica, lle[-]
    gome, y llegueme =
  7. Llegar yendo = zpquasqua =
  8. Llegarʃe a menudo = zepquasquasuca =
  9. Llegarse junto alguna perʃona = amuys zquysqua, L,
    amuys zepquasqua, l, abo˰nque zepquasqua,L, abon ze [-]
    pquasqua, L, [a]obac zequysqua =
  10. Llegarʃe aca, venirme a uer =
  11. Llegate aca = siec azo, L, siec aquyu: llegaos aca, siec a[-]
    bizu. llegate aca, sede apud me[1] siec atycu llegalo aca,
    siec quycu. llegate alla, ac azo, ac aquyu, llegaos alla,
    ac abizu. llegalo alla, ac quycu =
  12. Llegaos aca, ablando Con multitud = suhucu, y
    llegaos alla, ai suhucu =
  13. Llego Con su uoca, Con su mano &.a sí es llegando a mi o a
    nosotros se diçe asʃí = aquyhycaz amaque: y sí es llegan[-]
    do a otra coʃa = aquyhycaz amny, llego Con su uoca. Zquy [-]
    hyca
    mny
    , llegue Con mi uoca =
  14. Llenar vide henchír =
  15. Lleno eſtar = ies asucune, L, yetan asucune =
  16. Llena Coʃa fuera de lo ʠ eʃ uaso = fuyza, Como, Campo
lleno de
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 85r.jpg
  1. Traducción del latín: "Siéntese conmigo".


  1. lleno de floreʃ = muyquy tutuaba fuyza =
  2. Lleuar = mnysqua, preterito, mny. neu =
  3. Lleuar actualmente = bxy =
  4. Lleuar de dieſtro al animal = amuyhycan ízas bxy =
  5. Lleuar arrastrando = cha[a]nzosys cha[a]nny, L, cha[a]bzonas
    cha[a]nny, bzonas mny [l.] bzosys mny =
  6. Lleuar por fuerʃa, o, araſtrando al ʠ ua rresíſtiendo,
    y haçiendose atras = azihiban ʃie quihis anzas anny,
    lleuaronlo de la manera dha. azihiban ʃiez quihis [-]
    bzas mny, lleuolo por fuerza o arrastrando =
  7. Llorar = zeconsuca =
  8. Llorar a otro = aquihichac zeconsuca =
  9. Lloron = acosyn mague, L, acon[n] mague =
  10. Llouer = atansuca, L, siuz atansuca =
  11. Llouer granizo = hichu aguaz atansuca =
  12. Llouerʃe la caʃa = siuz gue chich ahusqua, L, axyquy
  13. Llouísnar = afuniensuca =
  14. Lluuía = siu =














Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 85v.jpg


86

M

  1. Macana arma para pelear = tamyxiquy =
  2. Maçamorra = suque =
  3. Maçorca de maíz = aba =
  4. Maçorca de maíz tierna = achua =
  5. Maçorca de maiz por haçer = abquy =
  6. Macho entre los animales = cha =
  7. Machucar = z[p]pinzysuca =
  8. Machucarse = apinzynsuca =
  9. Machacar yerbas = bquyhytysuca =
  10. Madraſtra = zquyhyc pquaia zuaia, mí madraſtra
    mpquyhyc[1] . pquaia mguaia, tu madraſtra =
  11. Madre = guaia =
  12. Madrugar = ozas chinanga, ozas chiquysynynga
  13. Madurar la fruta = aiensuca =
  14. Madurar generalmente = aonansuca =
  15. Magullar = ze[p]pamzasuca =
  16. Maìz = aba =
  17. Maiz blanco = fuquie pquyhyza =
  18. Maiz negro = chyscamuy =
  19. Maíz amarillo = ab tyba =
  20. Maíz Colorado = sasamuy =
  21. Maiz no tan Colorado = fusuamuy
  22. Maiz de arroz = hichuamuy =
  23. Maiz rroxo blando = phochuba =
  24. Maiz desgranado = agua =
  25. Mala coʃa = achuenza, L, achuenza muyhysynza
    L, micat achuenza =
Mal haser
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 86r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido mquyhyc.


  1. Mal haser a otro = guaicaz ys bquysqua =
  2. Maldeçír = achuta maba bzasqua, L, achuta =
    suc bzasqua: mchuta maba bzasqua =
  3. Mal haser a otro =
  4. Malcriado ʃer = zpquyquyz chahac apuyquynza
  5. Mamar = chuez biohotysuca =
  6. Mal acondisìonado = apquyquy machuenza, L, asoque
    machuenza =
  7. Maluas[,] yerua = busuaquyn =
  8. Mançebo = guacha guasgua =
  9. Manchar = z[m]muyhyzysuca =
  10. Mandar = btyusuca =
  11. Mandon = abtytuan mague =
  12. Magnifeſtar una coʃa = muyian amisqua, L, =
    muyias abcasqua. l, zes amisqua =
  13. Manilla = ys pquac puyna, l, ys pquac muysca =
  14. Mañana = aica =
  15. Mańana en la noche = ma zinaca =
  16. Mano = yta =
  17. Manta = boi, manta bieja = gympqua =
  18. Mantenímíento = ie =
  19. Marído = sahaoa =
  20. Marido y muger = sahaoas guisa =
  21. Marchitarse = aquyntansuca, L, aquybansuca
  22. Mascar = bgyiasuca = mascar hayo = bchusqua =
  23. Masa = ie =
  24. Matalotaje = inu =
  25. Maſtuerço de las yndías = guaquy =
Matar =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 86v.jpg


87
  1. Matar = bgusqua =
  2. Materia haçerʃe = yc aonansuca =
  3. Mediano = anupqua =
  4. Mediʃína = hizca =
  5. Medír = zeguaosuca =
  6. Medroʃo = absies mague =
  7. Memoria, seńal para acordarʃe de otro = zubasuca,
    memo­ria de mi mubasuca, memoría de ti. aobasuca, me[-]
    moria del. Zubasucac aguene, es memoría señal prenda
    para acordarʃe de mi =
  8. Mendrugo = cahachyn =
  9. Menear = yn zemasqua =
  10. Menospresiar = bchaosuca =
  11. Mensajero = tyu quyne =
  12. Mentar = ahycan ze[m]masqua, l, ahyca zegusqua =
  13. Mentir = ichichiscagosqua, l, yenza zgusqua =
  14. Mentir burlando = zquyhyzagosqua =
  15. Mentira = yenza, L, chihiscago, l, chihiscane =
  16. Mentirosa perʃona = achiscan mague =
  17. Menuda coʃa = ingue zunga =
  18. Meollo = cuhuspqua, l, pqua =
  19. Mercado = ipta =
  20. Mereʃer = zubague: merezcolo, mubague. merezeslo. [a]oba[-]
    gue. merezelo &.a Zubanza, no lo mereze[1] =
  21. Mermar = ys amasqua =
  22. Meʃ = chie =
  23. Meʃar = azysquy yc btytysuca =
  24. Meʃurada perʃona = asucan atequen mague, L,
absieʃ =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 87r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "merezco" en lugar de "mereze".


  1. absies asucan mague =
  2. Meter = hui btasqua =
  3. Meter una coʃa ʃín soltarla = ys bquysqua =
  4. Meter la mano en la uasija = tinajac ichosqua
  5. Mexilla =
  6. Mesclar = bsahachysuca, l, bsahaquysuca, l, gahans
    bquysqua, L, ins gahans bquysqua =
  7. Mezer, menea#[1] alguno burlando = yn zemasqua
    chahan amaque, mesiome meneome burlandoʃe
    Conmigo =
  8. Mezquinar = btabasuca =
  9. Mezquinome tal coʃa = chahas abtabao
  10. Mezquina perʃona = ataban mague =
  11. Mezquino de su haçienda, de su pan &.a zipquas ita[-]
    ba
    n mague
    =
  12. Mezquinez = tabago, l, taban =
  13. Mico = mizegui =
  14. Migajas = miun =
  15. Mirar = bchibysuca, actiuo, L, ichibygosqua, neutro
  16. Mira por uoʃ = mfihiste m[m]chibynynga =
  17. Mírad por la caʃa = gue machiba =
  18. Miserable perʃona = aguaca ie ma[a]bquyza =
  19. Mitad = chinna =
  20. Mozo, mançebo = guacha guasgua =
  21. Moʃo[,] Criado = zubatan zona, L, zebos pquaoa =
  22. Moza[,] no uieja = chuza guacha =
  23. Moza o mançeba de casique = tegui =
  24. Moza que ya a parido = ipquaquy =
Mocoʃ =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 87v.jpg
  1. Texto tachado e ilegible.

88
  1. Mocoʃ = hotua =
  2. Mocoʃ claroʃ = sahaza =
  3. Mochila = chisua =
  4. Mochìlìta = cona =
  5. Modeſto = asucan atequen mague =
  6. Modeſtamente =
  7. Moho = chigua =
  8. Mojar a otro = chituc[1] bgasqua =
  9. Mojarse = chituc[2] zegasqua =
  10. Mojarse Con llubía = ichyhytansuca =
  11. Moler = bzehosuca =
  12. Mollera de la caueza = mue =
  13. Mona = muysco =
  14. Mondar = bchusqua =
  15. Mondar, abas garbanços y coʃas asi = btohotysuca
  16. Mondarse asi = atohotynsuca =
  17. Monte = gua =
  18. Morada Color = atyban mague =
  19. Morar = izonsuca =
  20. Morder Como perro = bcasqua =
  21. Morder dar bocados = ze[m]monsuca =
  22. Morír = bgysqua, l, ys bcasqua =
  23. Morír de parto = muyscac bgysqua =
  24. Morír de parto Reçien parida = hizac bgysqua =
  25. Mosca = ybsa =
  26. Mosquito = ybsa =
  27. Mosquito[,] zancudo = chue =
  28. Moxícones dar = achuas bgyisuca
Muchacho
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 88r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido Iotuc.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido Iotuc.


  1. Muchacho = guasgua Cha =
  2. Muchacho llamandolo = tequa =
  3. Muchacha = guasgua fucha, quando la llaman =
    hycagui =
  4. Mucho, o, muchos = fie =
  5. Mudar = zemimysuca =
  6. Mudarʃe = yc aimynsuca =
  7. Muela de la uoca = hyco =
  8. Muerto = bgye, l, guahaia =
  9. Muger = muysca fucha =
  10. Muger espańola = sue fucha =
  11. Muger[1] = tymy =
  12. Muger = id est[2] = uxor[3] = gui =
  13. Multiplicarʃe = fiec agasqua =
  14. Mundo = quycagua azon uca
  15. Muńeca del brazo = yspqua =
  16. Murçielago = supqua =
  17. Mormurar = [a]eca zegusqua =
  18. Mormurar de otro entre dienteʃ, o con seńales sín hablar
    in bgasqua. in cha[a]bga, mormuro de mí o quejose de
    mi en eſta forma =
  19. Muslo = quhque =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 88v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Mugre" en lugar de "Muger".
  2. Traducción del latín: "es decir".
  3. Traducción del latín: "esposa".

89

N

  1. Nada[,] Respondiendo = agueza =
  2. Nada[,] Respondiendo para quel otro entienda bien = ague [-]
    zaco =
  3. Nada cosa ninguna = etaquyn magueza =
  4. Nada e hecho = chaquyia magueza, L, ipquauie cha [-]
    qu[y]ia magueza =
  5. Nada hago = chaquisca magueza =
  6. Nada traígo = chasonga magueza =
  7. Nada truje = chabaca magueza =
  8. Nadar = inyhyzagosqua =
  9. Nadador = nyhyzaguesca =
  10. Nadadero = yn nyhyzaguesca =
  11. Nadar todos juntos para pescar = chitonpamsuca, L,
    tompago chibquysqua =
  12. Na˰dadero[1] así = tompaguesca =
  13. Nadadero así = yn tompaguesca
  14. Nadie a uenìdo = huca magueza =
  15. Nadie lo a muerto = e magueza =
  16. Nadie me quiere bien = yc chatyzuca magueza =
  17. Nadie se compadesede mì = yc chatyzuca magueza
  18. Nadie me quiere mal = hoc chaguahaicanuca magueza
  19. Nadie me lo a preguntado = chahac zie magueza =
  20. Nadie me lo a dho = chahac uza magueza =
  21. Nadie me lo píde = chahac zisca magueza =
  22. Nadie se acuerda de mì = apquen chasuza magueza
  23. Nadie tíene que uer Conmígo = zubac aguecua magueza
  24. Nadie merese que se lo den = hoc annynga [a]oba magueza
Nalgaʃ
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 89r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Nadador" en lugar de "Na˰dadero".


  1. Nalgas = iohoza =
  2. Naríz = saca =
  3. Nasçer = fac izasqua [l.] zemuysquynsuca =
  4. Nasçer El sol = suaz guan amisqua =
  5. Nasçer la senbrada = fac anysqua =
  6. Nasçer[,] eſto es[,] darse las plantas = agasqua =
  7. Nasçer los pelos = fac anysqua =
  8. Nasçìdo tener = zamsansuca, mamsansuca =
  9. Nasçìdo = amsa =
  10. Nascído[,] encordío =
  11. Nasçído salír = chuhuzaz chahas asyquy, chahas =
    aza[,] chahan anyquy[,] chahan fac aiane. Como diʃe,
    chuhuza, se puede desir, amsa =
  12. Nasçido tener = amsa chahas azone. chahan asucune,
    izicas azone =
  13. Natural de aqui = sin muysca =
  14. Natural de ʃuba soí = chasubague =
  15. Natural de ʃuba eʃ = subague =
  16. Natural de bogota es = muyquytague =
  17. Natural de sipaquira es = chicaquichague =
  18. Natural de cota soí = chagotague =
  19. Natural de hontibon es = yntybgue =
  20. Naturaleza de cosa que Cresçe = muýsquyn =
  21. Neblina = faoa =
  22. Neseçìdad tener = chatyunynga, cuhuc aguene, L,
    apquaz bzysqua =
  23. Negra coʃa haçerse = amuyhyzynsuca =
  24. Negra coʃa = muyhyxio, l, amuyhyzyn mague
Negro =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 89v.jpg


90
  1. Negro etíope = sue mza[1] =
  2. Neruio = chihiza =
  3. Nido = uze =
  4. Niebla = faoa =
  5. Nieto o níeta = chune =
  6. Nieue = hichu =
  7. Nieue Caer = ichuz atansuca =
  8. Nigua = sote, l, sohoza, y la grande, muyza =
  9. Nínguna Coʃa, vide nada =
  10. Nínguno vide nadíe =
  11. Niño = guasgua cha =
  12. Nińa = guasgua fucha =
  13. No ai = agueza =
  14. No ha uenido = ahuza =
  15. No uendra, afírmando = ahuzinga =
  16. No uendra Conjeturando = ahuzinga cha =
  17. No a uenido, eſtase por uenir = ahuzac apuyquyne
  18. No eſta aquí Respondiendo = agueza =
  19. No eſta aqui afirmando = sinac asucunza =
  20. No quiero = puyca =
  21. No quiero jr = înazinga =
  22. No quise ir = ìnaz bgaza =
  23. No quiere que baya = inaz abgaza =
  24. No quiero eʃo = ysyn puyca =
  25. No quiero dos = bozan puyca, tres quíero, mican chonga
  26. No quiere uenir = ahungaz abgaza =
  27. No quiere = abgaza =
  28. No quiere[,] frequentatiuo = abgasquaza
No quiero
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 90r.jpg
  1. Podría ser una errónea transcripción de sue inza en la que el fragmento "in" fue interpretado por el copista como "m".


  1. No quíero que uaja = anangaz pueyca, l, anan [-]
    ga
    z bgaza
    =
  2. No pretendo jr = inanga zegusquaza =
  3. No tengo gana de ablar = zcubunzinga cuhuc aguene
  4. No uendra[,] por ningun caso uendra = hatac ahuzinga,
    L, ubuc ahuzinga =
  5. No me pertenese a mī haçer eʃo = hycha chaquinga
    [a]pquanza =
  6. No parese uìen, ora çea a la uíſta o al oído = yc âzyza
  7. No se = zemucanza =
  8. No se[,] dudando = hacuaxin =
  9. No se que es = ipquauaxin, L, ipquauan zemucanza
    L, ipquauaxin zemucanza =
  10. No se quien es = Xieuaxin, L, xiuaxin zemucan [-]
    za, L, xieuan zemucanza =
  11. Noche = za =
  12. Nombrar = ahycan ze[m]masqua, L, ahyca zegus [-]
    qua
    =
  13. Nombre = hyca =
  14. Nosotros = chie =
  15. Nuera Respecto del suegro = gyi =
  16. Nuera Respecto de la suegra = gyeca =
  17. Nueua coʃa = fihiza =
  18. Nueue = aca =
  19. Nueſtro pronombre = chi =
  20. Nube y nublado = faoa =
  21. Nunca jamas = hataca, L, ubuca, o anbos juntoʃ.
    hataca ubuca =
Nubada =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 90v.jpg


91
  1. Nubada de pajaroʃ = isua =
  2. Nidada de pajaros = isua (Acosta)[1]

Ha interpretado mal Acosta _ Nubada, es
enjambre de pájaros: isua[2]
­

O.

  1. O: Conjuncíon dísjuntiba = bi, pueſto al fin Como di[-]
    me si es pedro o juan o fran.co pedrobi Juanebi Fran.co [-]
    bi chahac uzu, L, pedrobi juanebi fransíʃcobixín
    chahac uzu, poníendo al fín del poʃtrer[3] bi eſta par[-]
    ticula, xin, tanbien baſta desir, pedroua juanua
    fransisco,ua, chahac uzu, dime si ese yndio es su pa[-]
    dre o su tìo o su sobrino: ys muyscan apabac aguene [-]
    bi, aguecha,c aguenebi, aguabxiquec aguenebi cha [-]
    hac uzu, L, ut supra[4] = Tanbien quando la disjun[-]
    tíua es de dos oraçioneʃ se suele poner por conjunçíon
    eſta particula, ban, Como eres tu el que deues a pedro
    o el te deue a ti. mueua pedro, huin mchubiague,
    ban pedro, mue mhuin achubiague =
  2. Ocaçion = opqua =
  3. Ocaçionarse = opquac agasqua, pero no se díse eſta
    fras Con eſte uerbo si no es quando ʃobre El mal que
    eſtaua de antes, se aǹade otra Coʃa por la qual uenga
    a ser peor Como quando eſtando malo se leuanto
    y eso fue cusa[5] , o, ocasíon de que murieʃe. aiusucan
    cus aquysyns opquac agas abgy =
  4. O,çioso eſtar = chaquisca chaguisca magueza
O,chenta =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 91r.jpg
  1. Esta ultima entrada es agregada con otra tipografía y diferente tinta al original.
  2. Esta entrada está escrita en lápiz y parece haber sido hecha en el siglo XX.
  3. Traducción del latín: "Por último".
  4. Traducción del latín: "como anteriormente".
  5. Creemos que lo correcto debió ser "causa" en lugar de "cusa".


  1. O,chenta = guemuyhyca =
  2. O,cupado eſtar = chaquisca gue gûe =
  3. O,cho = suhuza =
  4. O,fiçial[,] artifiçe = cui, L, chisa cui, de donde ʃale El
    uerbo zecuigosqua, neutro que çígnifica 'trazar', eſto
    es 'haçer Con arte', o el actiuo, bcuisuca, trazo o eſtoí
    trazando =
  5. O,jear =
  6. O,jos = upqua =
  7. Ojos segajosos = upqua chysca =
  8. Ola, yntergeçion del que llama = chibu, y sí es con mu[-]
    chos, ys, gua, L, chibusgua =
  9. O,la mozo = guara =
  10. O,la Compańero = tyba =
  11. O,la del rrío = simque =
  12. O,ler Con el sentido = zmuysquysuca =
  13. O,ler dar de si olor, disese deſta manera






  14. Olor = a
  15. O,lor bueno = a cho
  16. O,lor malo = a machuenza
  17. O,lor me uino olor me dio =
  18. O,lla = zoia =
olvidarʃe =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 91v.jpg


92
  1. O,luidarʃe = chahac auaquensuca =
  2. Oluidar. actiuo = zem[u]ahaquesuca =
  3. Ombligo = tomsa, L, mue
  4. Ombro = pquàqueuâ
  5. Ordeńar = chue zebiosqua =
  6. Oreja = cuhuca =
  7. Orílla del rrio = Xi quyhyca =
  8. Orílla de la rropa = oba, L, coca,
  9. Orina = hisu =
  10. Orinar = hizegosqua =
  11. Oro = nyia =
  12. Ortalíça = quysca =
  13. Oso animal = guia =
  14. Otro sí es entre dos = amuyia =
  15. Otra Coʃa = uchas, L, yechyc =
  16. Otra persona = uchas muysca, L, yechy muysca =
  17. Otro eʃ[,] eſto es Coʃa díſtînta = atague =
  18. Otra vez = amuyiaca =
  19. Onçe = quihicha ata =
  20. Oī = fa =
  21. Oír = mnyquasuca =
  22. Oìdo = cuhucachie =






Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 92r.jpg



P.

  1. Paçer El ganado = aquycheyqueyʃuca.
  2. Paçiençía tener - víde sufrir =
  3. Padecer = guaica chahas aquynsuca
  4. Padeçer de otro, ab alio pati[1] = guahaica chahas abquys [-]
    qua
    =
  5. Padraſtro = zquyhyc pquaia zpaba. mí padraſtro, mquy [-]
    hyc
    pqua[ia] mpaba
    . tu padraſtro &.a
  6. Padre = paba =
  7. Padre llamandole = pabi =
  8. Pagar lo que deue = bqusqua =
  9. Pagarme = zuhuc abquysqua =
  10. Paga lo que deueʃ = mchubia cucu =
  11. Pagar el tríbuto y todo lo que ʃe deue que no sea por uía de con[-]
    pra = ai mnysqua, que es dar alla, L, si amnysqua, que es dar
    aca porque, bcusqua, es solamente pagar lo que ʃe deue por
    bia de compra =
  12. Pagar pena, no ai palabra para eʃo que ʃea general ʃuelen de[-]
    sír = zes ma[a]nquynga[,] choc ma[a]nquynga, que quiere desir
    bos lo pagareis uien[.] uʃan deſte uerbo, bquysqua, que quando
    se trata de caſtigo tíene El sentido dho =
  13. Pagar el pasaje de la ualsa = zinz bquichpquasuca =
  14. Pagar jornal = aquihicha cucaz bcusqua, si es trabajo
    de caminar, de otro qualquier trauajo se dise = apquaca [-]
    cucaz bcusqua =
  15. Pagar por agradesimiento en la misma materia en ʠ tra[-]
vajo =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 92v.jpg
  1. Traducción del latín: "sufrir de otro".

93
  1. uajo = [a]abago bquysqua: doíle un poco de maíz por El
    maìz que ajudo a cojer aiomgo bquysqua: doile unaʃ
    pocas de turmas por las que ayudo a cojer: aspquago.
    es la paga o galardon de alguna obra de manos. chiego,
    es el pedasíllo de tierra que le dan para sembrar =
  2. Paja generalmente = muyne =
  3. Pala generalmente = para espańol corupto =
  4. Pala de palo Con que labran la tierra = hica =
  5. Pala de palo pequeńa = quyecobse =
  6. Palabra = cubun =
  7. Paladar = quyhycata =
  8. Palma de la mano = yt afihista =
  9. Palmada dar no ai palabra particular podrase desír = zyta
    fihista bohoze, meʃa zguity, di una palmada en la meʃa,
  10. Palmadas dar una mano Con otra = zyta fihista zguite [-]
    suca =
  11. Palmo = iana [a]ta, iana boza[,] iana mica, un palmo dos palmoʃ
    tres palmos no se dise a solas =
  12. Palo = quye =
  13. Palpar = bgetasuca =
  14. Pan = fun =
  15. Pan despańoleʃ = su fun =
  16. Pan de índíos = ie fun =
  17. Panpanilla o pańeteʃ = tocanzona =
  18. Pantorrilla = goc iosuca[1] =
  19. Papada = uinpqua[,] auinpquaz guas abizine =
  20. Papagaio = aso =
  21. Papagaio periquito = pquihista =
Papel =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 93r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido goc iosua.


  1. Papel = ioque =
  2. Papera = iospqua =
  3. Papírote = pihichigo =
  4. Papírote dar = zpihichigosqua =
  5. Par de coʃas = tama [a]ta, tama boza, tama mica. un par doʃ
    pares tres pares &.a
  6. Paramo = zoque =
  7. Parar = quypquas zquysqua, L, quypquas itysqua, l, quy [-]
    pqua
    s izasqua
    =
  8. Parado eſtar = quypquas zpquansuca, L, quypquas izone
    L, isucune =
  9. Parar otra coʃa = quypquas bquysqua, pret.o bquyquy =
  10. Para = uaca. zuaca. auaca. para mi[,] para ti[1] =
  11. Para que ípquo uacaua =
  12. Para quien Xi uacaua =
  13. Para pedro = pedro, uacague =
  14. Para quien hiso Díos el çìelo = Dios Xi uacaco, çielo,z ab [-]
    quy. Para nosotros lo hiso. chie chiuacac abquy.
  15. Parda[,] color que tira a uermeja = atyban mague =
  16. Parda[,] color que tira a negra = amuynen mague =
  17. Pareçer hallarse =
  18. Pareser ʃemejante çer =
  19. Pareçer uien = yc azyquy =
  20. Pareçe mal = yc azeza
  21. Pareçerme uien el ueſtído = zubague, o, otra coʃa asi Como
    eſta manta te pareʃe uien. sis foi mubague, no te pareʃe
    uien: mubanza. podrase tanuien desir todo eſto por
    la palabra de arriua: yc azyquy = sis foin os mzons
yc azyquy =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 93v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "él" en lugar de "ti".


94
  1. yc azyquy, eſte ueſtído te pareʃe uíen. sis bestido[-]
    n mybys apquapquans yc azyquy =
  2. Pareʃe que es el = ys cuhuc aguene
  3. Pareʃeme a mi pareʃer = zpquyquynaz =
  4. Pareʃeme uien = zuhuc achuensuca, zuhuc chogue,
    zpquys azasqua =
  5. Pareseme mal = zuhuc achuenza[,] zpquys azaza
  6. Pared no aí[,] diʃen, tapie =
  7. Pareja cosa = atuca chiguene, L, chien mahate
    gue, L, mahat ugûe =
  8. Pareʃ de muger = chyumy, L, guia =
  9. Parida = isquyn =
  10. Paríente = uaque
  11. Parir = bxisqua, actíuo. preterito, bxique, par[-]
    tísípíos: chaxisca, chaxica, chaxinga, L,
    fac bzasqua, ai tambíen. ixisqua, neutro
  12. Parpado del ojo = ubquy boi =
  13. Parte que caue [a] alguno vide tarea
  14. Partear = iez biasqua =
  15. Partera = ie iasca,
  16. Partiçìpar de algo = chahas abquysqua, pre[-]
    terìto, chahas abquyque =
  17. Partir = sacan btasqua =
  18. Partirʃe = sacan amasqua =
  19. Partír por medío = chin btasqua =
  20. Partirse por medio = chin amasqua,
  21. Partido eſtar = sacan atene =
  22. Partida cosa = sacan atequa
Partido eſtar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 94r.jpg




  1. Partido eſtar por medío = chin atene =
  2. Partida coʃa por medìo = chin atequa =
  3. Partioʃe de mí se dise en la lengua = zhuin ana, fueʃe
    de mi caʃa o de mi poder =
  4. Paʃar = zemisqua =
  5. Paʃar adelante = ai zemisqua =
  6. Paʃar por delante de otra coʃa = aquyhyc zemisqua
  7. Paʃar por junto de la caʃa = aquyhys [ue] zemisqua
  8. Paʃar por juntíco de la caʃa = aquyhys ue ai zemis [-]
    qua
    =
  9. Paʃar por otra coʃa arrímado a ella = a[y]bys zemis [-]
    qua
    =
  10. Paʃar por El Lado de otro = [a]ens zemisqua, paʃo
    por mi lado, zins ami mins ami u[e] ins ami, paʃo
    por el Lado de la caʃa =
  11. Paʃar por detras de mi = izitac ai amisqua L,
    zgahas amisqua
  12. Paʃar por detras de la caʃa = gue iohazac[1] ai [-]
    zemisqua =
  13. Paʃar por ensima de otro = agyn zmisqua, L,
    agys zemisqua =
  14. Paʃar por medío = afihistan zemisqua =
  15. Paʃar por medío de ellos = achichy ai zemisqua
    L, aganec ai zmisqua =
  16. Paʃar por la plaza[,] por la calle[,] por El maiz[,] por
    la labranza, = plazaʃ izes abas tas zemis [-]
    qua
    , asi disen en las demas Coʃas =
  17. Paʃar por aqui = sihic ai zemisqua =
Paʃar por allí
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 94v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido iohoza.


95
  1. Paʃar por alli = asys ai zemisqua =
  2. Paʃar por deuajo de ʃuʃ píernaʃ = aga chichy ai zemisqua
  3. Paʃar de eʃotra parte de la caʃa = guen ai zemisqua
  4. Paʃar de la caʃa aca = guen si zemisqua =
  5. Paʃar de eʃ otra parte del monte = gua gahas zemis[-]
    qua
    =
  6. Paʃar deſta parte del monte aca = guan si zemis [-]
    qua
    =
  7. Paʃar por donde yo paʃo = zypquas amisqua, =
    apquas zmisqua =
  8. Paʃar El rrio badearlo = siez bxihisqua, pre[-]
    terito. bxihique, ymperatiuo = Xihicu, par[-]
    tiçípios, chaxihisca chaxihica chaxin[-]
    ga
    =
  9. Paʃar de eʃotra parte del rrío = sien un zansuca
  10. Paʃar a otra coʃa de eʃotra parte del rrìo = sien
    un btasqua =
  11. Paʃar deſta parte del rrío = sien sin zansuca
  12. Paʃar a otra coʃa deſta parte del rrío = sien sin
    btasqua =
  13. Paʃar el rrío en balsa o pasar a otra coʃa en
    balsa se dise por los mismos verbos de arriua
    ańidiendo, zine gyc, Como, zine gyc un zane:
  14. paʃe en la balsa de eʃotra parte del río =
  15. Paʃar El ynstrumento de parte a parte = achi [-]
    chy
    ai amis ubin uac aiansuca
    , Como paʃele
    Con la espada de parte a parte: espada bohoze
    btyhypquas achichy ai amis ubin uac aiane
Paʃarʃe
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 95r.jpg




  1. Paʃarʃe de un lado a otro = ubin ai zemisqua
  2. Paʃar a otra coʃa de un lado a otro = ubin ai btaʃqua
  3. Paʃar a otra Coʃa = btasqua, Verbo actiuo Coreʃ[-]
    pondiente, de, Zemisqua, que es neutro y signi[-]
    fica paʃar la misma Coʃa y juntase Con todoʃ
    los aduerbios que, zemisqua, de manera que todo
    lo ʠ ʃe puede desír Con, zemisqua, quando sig[-]
    nifica paʃar ʃe puede desir actiuo Con, btasqua
    Como para desir, paʃate aca, se diʃe, sihic si
    amiu = pues Conforme a eſto para desír pasa[-]
    lo aca se dira: sihic si to, pasa adelante ai
    amiu, pasaba delante, ai to, y así de todos los de[-]
    mas =
  4. Paʃarʃeme a, oluidarlo e = zeges aminga
  5. Paʃarse El tíempo eſto es El dia, mes o ańo = aquyn[-]
    suca, l, ai amisqua, Como, dos ańos se an paʃado.
    zocam bozaz aquyne, L, zocam bozaz ai ami
  6. Paʃarse El dia = suaz amisqua =
  7. Paʃaʃenos El día = suaz chiges amisqua =
  8. Paʃada coʃa = ai mie, L, chiges mie, Como El do[-]
    míngo pasado, chiges mie domingo, L, ai mie
    domingo =
  9. Paʃar[,] aconteçer = aquynsuca =
  10. Paʃarme[,] aconteçerme = chahas aquynsuca =
  11. Paʃar por El tragadero = umys btasqua
  12. Paʃarʃe por El tragadero = umys amisqua =
  13. Paʃa el Camíno por medio del pueblo = iez gue
    gannyc azone =
Paʃa El
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 95v.jpg


96
  1. Paʃa El camíno por junto a Ontíbon = iez yntyby
    quyhys azone =
  2. Paʃa El rrío por medio de bogota = siez muyquyty
    ganyc azone =
  3. Paʃa El rrio por juntico de Ontibon = siez yn[-]
    tyby
    quyhys uc azone
    =
  4. Paʃar entre rrengloneʃ = gannyc btasqua =
  5. Paʃarʃe entre rrengloneʃ = gannyc Zemasqua
  6. Paʃado mańana = moza =
  7. Passajero = ieʃ sienga =
  8. Paʃarʃe, no aì uocablo proprío =
  9. Passito[,] quedito = chahuana =
  10. Pasʃo = gata ata[,] gata boza &.a
  11. Paſto = quychquy[1] =
  12. Paſtor = nyquy, quiere decir 'guarda' =
  13. Pata de animal = quihicha =
  14. Patìo = ucta, aí tanuien, ucti aduerbío
    de mouimiento y asi diʃen, uctic ana, L, ucti
    c ana, fue al patio, uctac uac aiane, L, ucti ua[-]
    c
    aiane
    : ʃalio al patio[.] tanbìen se llama El patío:
    uta: anda por El patio: utac asyne, L, uctac asyne,
    L, uctis asyne =
  15. Patítuerto = quihicha beheta =
  16. Pato[,] aue = sumne =
  17. Pajaro = suc[2] , L, sucguana[3] =
  18. Peʃe = gua =
  19. Peʃe capítan = gua muyhyca =
  20. Peçe capítançillo pequeńo = chiinegui =
Peçeçillo =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 96r.jpg
  1. Esta palabra significa comida, puede referiste al alimento de los animales herbívoros.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido sue.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido sueguana.


  1. Peçeçíllo pequeǹo = gua pquyhyza =
  2. Pecho parte del Cuerpo = fihista =
  3. Pecho de aue = tyhyb quyne =
  4. Peʃon de teta = chupqua =
  5. Pedaço de alguna coʃa = no aí uocablo proprio, da[-]
    ca un pedaço = îngue zunga ʃoco =
  6. Pedaço de pan = fun moque =
  7. Pedígueña perʃona = abchihizcan mague, L, abchi[-]
    cu
    n mague
    =
  8. Pedir = bzisqua =
  9. Pedregal = hyca fuyza, L, hyca yn aguequa, L, hyca
    yn puyca, Camine por un pedregal, ie hyca fuyzac
    inyne L, hyca yn aguequac inyne
  10. Pegar una coʃa Con otra = ys ze[m]mihibysuca: pe[-]
    gomela: chahas a[m]mihiby =
  11. Pegarseme = chahas afihibynsuca, L, chahas apqui [-]
    hista
    nsuca
    , L, chahan azasqua =
  12. Pegome ʃu enfermedad = aiu chahac abta =
  13. Pegarse muchos animaleʃ grandes, o pequeńoʃ[, o]
    muchos hombres a una coʃa = chahas abusqua
    preteríto, abuque =
  14. Pegar fuego a otra Coʃa = gataz yc btasqua
  15. Pelar = ze[g]guahachysuca =
  16. Pelado eſtar = aguahacchyne =
  17. Pelada coʃa = aguachuca =
  18. Pelear = zecasqua, L, caquez bquysqua
  19. Pelear en guerra = isabagosqua =
  20. Pelea = caque =
Peligro =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 96v.jpg



97
  1. Pelígro. no ai uocablo partícular: puedeʃe desír:
    chabgynga cuhuc aguene, eſtoí en peligro de morir:
    chabgynga cuhuc abga, eſtuue a peligro de morír[-]
    me. ʃuelen tanuien desír quando rrefieren el pe[-]
    lígro pasado: por poco me ʃusediera eſto, Como por
    poco me ahogara, puyquy siec bgy, L, puyngue
    siec bgy, y quando ablan del peligro que temen
    diçen deſta manera, no quiero ja cosa que ahogue:
    inazinga yba siec bgy, no uayas no sea que te aho[-]
    gueʃ: umnazinga yba siec [m]mgy =
  2. Peligroʃa parte del Cuerpo = sue. asuec antyhy[-]
    pqua
    o
    , hiriendole en parte peligroʃa del Cuerpo
    L, antyhypquas asuen ami =
  3. Pellejo = huca =
  4. Pellejo suelto = ioque =
  5. Pellizcar = bsohozasuca, L, ze[m]man[y]suca =
  6. Pelo = ybsa =
  7. Peludo = ybsaquyn =
  8. Penʃar = y[c] bsunsuca, L, zepquyquyz y[c] btasqua.
    zepquyquyz yc amisqua. es uenírme al pensamí[-]
    ento alguna coʃa =
  9. Pensatíuo y triſte andar = zepquyquyz atyquy -
    nsuca =
  10. Peor = vease El arte =
  11. Pepita = pqua, L, cuspqua =
  12. Pequeńa coʃa = îngue zunga, L, ingue zyhynynga
  13. Pequeñas coʃas = ingue zinga =
  14. Pequeńo ser = ingue izunga =
Perlatico =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 97r.jpg



  1. Perlatico vide tullido =
  2. Perder = ai btasqua, L, aguezac bgasqua, L, ai bgyisuca,
    L, bzasysuca =
  3. Perderse = azasynsuca, L, aguezac ágasqua, L, amis[-]
    qua
    =
  4. Perdido eſtar uno Con trauajos, Con miseria, Rema[-]
    tado, acauado = ie zcuine, L, ie fihiste zmi =
  5. Perder El camino = ienzas inasqua, l, ienzas zemis[-]
    qua
    . quiere desìr, yr descaminado. ies zupquac ai[-]
    my
    ne
    , L, zinquyne. estos dos son los propríos =
  6. Perdime = zquyhycas maquine =
  7. Perdiz = quizo =
  8. Perdonar = a[y]pqua zegusquaza =
  9. Pereʃoso = achinan mague, acain mague, aioho[-]
    za
    n mague
    =
  10. Permaneçer = ysc uc zeguene =
  11. Permìtir = no aí proprío uocablo, Consentìr en ello pa[-]
    reçiendole uien, eso sí aí, que es = zepquys azasqua
  12. Perpetua Coʃa = ysc uc aguecua =
  13. Perpetuar alguna coʃa = ysc uc bgasqua [l.] ysc uc ague[-]
    ny
    nga
    =
  14. Perro o perra = to =
  15. Perseguir[,] eſto es afligir dar mala uida, y acosar =
    ze[m]maisuca =
  16. Perteneçeme a mì El haçer eso[,] yo soì El que lo deue
    haçer[,] El que tiene obligaçion = hycha gue chaquin
    gue
    pqua, hycha chaquingue pquanza
    , a mi no
    me pertenese =
  17. Perteneçeme a mi El deçírlo = hycha gue chaquin[1]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 97v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chaguin.

98
  1. guepqua, así de los demas verbos =
  2. Peʃarme de alguna Coʃa = chahac atyzynsuca
    L, zpquyquyc atyzynsuca, L, zpquyquyz aty[zy]nsu˰ca
  3. Peʃar en balança = zeguaosuca =
  4. Peʃar la carga = afihizansuca =
  5. Peʃarme la Carga = chahas afihizansuca =
  6. Peʃada coʃa = afihizan mague, L, fihizco =
  7. Peʃcado = gua =
  8. Peʃcador = gua magusca =
  9. Peʃcar = gua zbgussqua =
  10. Peʃcoçon dar = agy quihichac zeguitysuca =
  11. Peʃcueço = gy, L, gyquyn =
  12. Peʃquería = chupqua =
  13. Peſtañaʃ = upquaga =
  14. Peſtilençia = quyca =
  15. Peſtilençia uenìr = quycaz absoque, l, quycaz a[m]mas[-]
    qua
    =
  16. Peſtilençía dar sobre nosotros = quycaz chahas[1]
    amuysqua =
  17. Peine = cuza =
  18. Peínar = cuhuza bohoza zye guas btasqua =
  19. Picarme El aue, o animalexo = cha[a]bcasqua
  20. Pico de aue = sica =
  21. Píe = quihicha =
  22. Piedra = hyca =
  23. Piedra marmol = faoa =
  24. Piedra guixa = tyhua =
  25. Piedra Criſtalina = hyca chuhuza =
Píerna
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 98r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chihas.


  1. Pierna = goca =
  2. Pínpollo de arbol = quyc[1] one=
  3. Pintar = bchihisqua =
  4. Píntor = chichyca =
  5. Piʃada = quihichy pqua[2] =
  6. Píojo de la cabeza = cue =
  7. Piojoso deſta manera = cuequyn =
  8. Piojo del Cuerpo = cumne =
  9. Piojoso deſta manera = cumnequyn =
  10. Pisar poner El pie ençima = agyn zequysqua =
  11. Piʃar dando patadaʃ = bzahanasuca =
  12. Piʃar Con píʃon = bgyisuca =
  13. Pitahaya = nymsuque =
  14. Plaza del pueblo =
  15. Plaza queſta delante de la caʃa = ucta, L, uta =
  16. Planta del pie = quihich afihista =
  17. Plantar = bxisqua =
  18. Plata = nyîa =
  19. Plata fina = nyia cho xia[3] abcaza =
  20. Plata baja = nyia fahac aguequa xiu bcaca
  21. Platero = tyba =
  22. Plazo = quim =
  23. Plazo llegarse = aquimc apquasqua, l, aquimc azasqua
  24. Plazo pedir = aquim bzisqua =
  25. Plazo dar = aquimz hoc mnysqua =
  26. Plazo alargar = aquimz ai bsuhusqua =
  27. Plegadura = huc chutan =
  28. Plegar = huc bchutasuca =
Pluma
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 98v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido quye.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido uque.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido xiu.

99
  1. Pluma = gaca =
  2. Pobre[,] no ai uocablo particular =
  3. Poco = fiquenza, L, fienza, eſtos ʃon generaleʃ yten
    eſte aduerbio = ingue =
  4. Poco te dare = fiquenzinga muhuc mny =
  5. Poco me dío = fiquenzac zuhuc amny =
  6. Poco ʃera = fiquenzinga =
  7. Poco sí eʃ = fiquenzacan =
  8. Poco síendo = fiquenzansan =
  9. Poco si fuera = fiquenzasan, Todos Eſtos ʃon gerales pa[-]
    ra todas cosas
  10. Poco en coʃas lìquídas y en el ayre y en el tiempo y en los
    actos de uer oír y holgarse y semejantes = apuyn[n]ga
  11. Poco es = apuynguguy =
  12. Poco ʃera = apuyngunga =
  13. Poco te dare = apuyngunga muhuc. mny =
  14. Poco me dio = apuyngugue zuhuc amny =
  15. Poco si es = apuyngucuanan =
  16. Poco sî fuera = apuyngucuasan =
  17. Poco siendo = apuyngucuansan =
  18. Poco tíempo = apuyn[n]gan xie =
  19. Poco despues = apuyngue a[y]pquana = a todos eſtos se les
    puede poner el aduerbío, ingue, y asi se puede desìr =
    apuyn[n]gan xie, L, ingue, apuyn[n]gan sie, apuyngue soco,
    L, ingue apuyngue soco =
  20. Poco o pocos ablando del numero de coʃas pequeñaʃ
    Como turmas maíz trigo paja y aun arena y tiera
    apquycan. trae un poco de maiz. aba ápquycan soco,
trae aquel
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 99r.jpg



  1. trae aquel poco - as apquycan soco =
  2. Poco eʃ = apquyn ucague =
  3. Poco ʃera = apquycan unga =
  4. Poco te dare = apquycan ugue muhuc m[m]nynga =
  5. Poco me dío = apquycan ugue zuhuc amny =
  6. Poco sí es = apquycan ucanan =
  7. Poco si[1] = apquycan ucasan
  8. Poco siendo = apquycan ucansan. a todos eſtos tambíen
    se les puede poner El aduerbìo. îngue =
  9. Poco eſto es poco pedaço = azunga, L, ingue azunga,
    es uerbo bide El arte =
  10. Poco mas que eſto le di = sisyz ingue a[y]ban azanga cuhuc
    hoc mny, L, ingue azungue, sis gyn hoc mny =
  11. Poco menos que eſto le di = sisyz ingue azungue aganga [-]
    cuhuc hoc mny, L, sis muys apquangaz ingue azun [-]
    gu
    gue hoc mny
    . deſta manera se disen eſtas doʃ
    oracíoneʃ en todas Las materías, mudando sola[-]
    mente el, azungue, si lo pidiere la materia y en
    lugar del pronombre, xis, poner El nombre de la coʃa,
    Con quien se hase la Comparaçîon =
  12. Poco a poco = hichan puyca =
  13. Poco falta = apuyngue basgue, L, azungue basgue
  14. Poco falta para llegar = apuyngue basgue amuys chi[-]
    pquanga, en eſta forma se dise todo lo demaʃ
  15. Poco falto para morirme = puyquy bgy, L, puyngue [-]
    bgy =
  16. Poco despues que tu ueniſte uine yo = mhuquen xiez
    atezac zuhuque =
Pocoʃ díaʃ =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 99v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Poco si fuera" en lugar de "Poco si".


100
  1. Pocoʃ dias antes que tu uinieʃeʃ uíne yo = mhungaz a[-]
    taquyn[1] gue zhuque, l, mhuio[2] apuyquyngue zhuque
  2. Poder verbo, no ai verbo partìcular, sino junta del
    uerbo particular de la materìa de que se abla y del
    verbo sustantivo, gue en la forma siguiente, pue[-]
    do yo haçer = chonga bquy =
  3. Podras tu haçer eſto = chonua sis um[m]quy =
  4. Pudíste haçer eso choa sis um[m]quy =
  5. Pudieralo yo haçer si quìsiera = chaquinga cuhu[-]
    c aguequasan chonga bquy =
  6. Pudelo jo haçer = chogue bquy =
  7. Pudiendolo jo haçer = bquynga choc aguensan, L, =
    chaquyiasa[3] chonga xin, El negatiuo se dise en la
    forma síguíente, no puedo jr = inazinga, no puedo
    andar, inyne machuenza[,] inynez aquynza. aun[-]
    que quise jr no pude, inanga bgaz aquynza =
  8. Poder mas que otro díçese por eſte partiçípío, cha[a]sa,
    chaanynga, Vg.a pude jo mas. hicha[4] gue cha[-]
    cha[a]sa = pude yo mas que tu = hycha gue mquyhy[-]
    ca
    ay chacha[a]sa
    , L, chachaanucua, partiçi[-]
    pío de preʃente. podre yo mas = hychague chacha
    a
    nynga
    , El negatiuo se dise asi = hychan icha[a]s[-]
    anzinga, yo no podre mas, muen mchaanzin[-]
    ga
    , tu no podras maʃ &.a
  9. Podre[,] materia haçerʃe = yc amuysca[5] yc aon[-]
    a
    nsuca
    =
  10. Podrírse = agahachansuca, es uerbo general
casí para
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 100r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido atyquen.
  2. Ni *mhuca, ni *mhuia, son recontrucciones gramaticalmetne correctas.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido chaquyiasan.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido hycha.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido amuysqua. Debido a que los 'participios' de tercera persona no llevan marca de sujeto, no consideramos que la forma correcta sea 'amuysca'.


  1. Casi para todo =
  2. Podrirse las turmas = afutynsuca =
  3. Podrirse el maiz antes de cojerse = achuzansuca
  4. Podrirse la paja = agahachansuca, apantynsuca,
    afutynsuca =
  5. Poluo = fusque =
  6. Poluorear = fusque ys zebiasqua =
  7. Ponsoña del animal =
  8. Poner una coʃa no maʃ = bzasqua =
  9. Poner muchas Coʃas âsta ocho o díez = zpquys[-]
    qua
    preterito, zepquyquy, ymperatiuo: pquy[-]
    c
    u
    . partiçípios: chapquysca, chapquyca, cha [-]
    pquynga =
  10. Ponlo aquì = sin az[a]o, L, sinac z[a]o =
  11. Ponlos aqui = sin apquycu, L, sinac pquycu
  12. Ponlos en el ʃuelo = hicha fihiſtan pquycu, L, hichan
    pquycu =
  13. Ponlos en la mesa = meʃa fihiſtan pquycu, L, meʃan
    pquycu, de anbas maneraʃ ʃe diʃe quando la coʃa o coʃaʃ
    se an de poner en coʃa plana Como en el ʃuelo y la meʃa
    quando se an de poner en otras Coʃas entonses dísen
    agyn z[a]o. agyn pquyca[1] , que quiere desir ençima,
  14. Poner tierra[,] maiz[,] trígo[,] turmas y coʃas ʃemejantes =
    bquysqua, ponlo aquì, sin aquyu: no diʃen de o[-]
    tra manera y El uerbo tambien es neʃesario para eſtaʃ
    coʃas =
  15. Poner multitud de coʃas = bquysqua. verbo neʃesarìo
  16. Poner enuoltorío de coʃas lios y cargas y coʃas semejanteʃ
mnysqua
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 100v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido pquycu.

101
mnysqua, preterito, mnyquy, no es neseʃario eſte Vbo
bien se puede desir eſto por, bzasqua =
  1. Poner Co&as ʠ ʃe doblan y desdoblan Como mantas y
    papeles &.a z[m]muysqua, no es Vbo nesesario bien se pue[-]
    de deçir por, bzasqua =
  2. Poner Coʃas largas, Como poner dos palos largos en
    alguna parte poner ambos brazos &.a bsuasqua =
  3. Ponerse una Coʃa no mas = [i]zasqua, L, itysqua =
  4. Ponerse numero de Cosas = chibisqua, L, chipquys[-]
    qua
    =
  5. Ponerse El sol = suaz amisqua, L, suaz ai amisqua,
    L, suaz chicas aquynsuca, L, suaz ac aquynsuca
  6. Poner al fuego la olla y otras Coʃas = yn bzasqua
  7. Poner nombre = ahycaz bquysqua, l, ipquauie ahy[-]
    ca
    c bgasqua
    . que nombre le pondremos Como le lla[-]
    maremos: ipquo ahycac chihaneynga, quien te pu[-]
    ʃo ese nombre = sieoa ysy mhycac noh[a]oca
  8. Ponerse El sombrero = pquapqua izyn bzasqua, L,
    pquapqua, izes bzasqua =
  9. Ponerʃe la camiseta = chinec izasqua, pontela, yc az[a]o
  10. Ponersela a otro = yc bzasqua =
  11. Ponerse los Calzones = Calzon, chahac bzasqua =
  12. Ponerʃe las Calzas = zegocac bzasqua =
  13. Ponerse los çapatos = zquihichac bzasqua =
  14. Poner al sol = suan bzasqua, L, suan bquysqua,
    L, suas bquysqua, L, suas zebtasqua, l, suan zeb[-]
    a
    squa
    =
  15. Poner alguna parte del Cuerpo En algun lugar =
mnysqua
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 101r.jpg



mnysqua, preterito, mnyquy, puʃo su frente en el sue[-]
lo: aquiguaz amnys hichan amnyquy =
  1. Por donde, preguntando = besua, eſte es general =
  2. Por donde yremos bes zona ieso chinanga =
  3. Por donde salìo = epquano uac aiane =
  4. Por donde paʃo = beso ami, L, epquano ami =
  5. Por donde entro = epquano hui ami, L, iahacu huso hui a [-]
    mi, L, beso hui ami =
  6. Por aqui yremos = sihic chinanga, L,sisys chinanga,
    L, sisgue chinanga =
  7. Por eſte camíno yremos = sisys zona ies chinanga =
  8. Por aqui salio = sisys uac aiane, L, sinague uac aiane
  9. Por aqui paso = sisys ai ami, L, sihic ai ami =
  10. Por aqui entro = sisys hui ami =
  11. Por alli yremos = asys chinanga, l, asegue chinanga
  12. Por aquel Camìno yremos = asys zona ies chinanga
  13. Por allí salìo = asys uac aiane, L, anague uac aiane
  14. Por aqui = sisysa, es general =
  15. Por ai = ysysa, es general =
  16. Por alli = asysa = es general =
  17. Por ai me fui = asy ina =
  18. Por donde, Respondíendo o rrefiriendo = yn, Con par[-]
    tíçìpío, Vg. deçìos, por donde tu pasaſte pase yo
    yn, mamies gue zemi. ai por donde paʃemos[?], yn
    chiminga,z aguenua. paʃa tu por donde yo paʃo: yn
    chamiscas amiu =
  19. Por, preposìçìon, ʠ Reponde a [']por donde['] = sa, Como,
    plazas zemi. pase por la plaza, eſta es la #[1] regla g.l
aunʠ
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 101v.jpg
  1. Texto tachado e ilegible.

102
  1. aunʠ tiene ʃus Exepçiones Como se uera por los
    síguíentes =
  2. Por el monte anda = guac asyne =
  3. Por El patío anda = uctac asyne. utc asyne, l, uctys
    asyne =
  4. Por la labranza anda = ta,c ásyne, L, tas asyne =
  5. Por El arcabuco anda = quye chichy asyne =
  6. Por, preposiçíon, propter[1] , = npquaca, L, npquauca,
    L, nzona, y ponense al fin de los nombreʃ y de
    Los verbos ytem, quihichan, Eſte se pone al fin
    de los nombres no maʃ
  7. Porque, preguntando = ipqua npquaca, l, ipqu [-]
    a
    nzona
    , L, ipqua quihichan, L, hac aguen, L, ha[-]
    c
    aguen nzona
    , L, aqh aguen npquaca =
  8. Porque respondiendo = npquaca, L, nzona =
  9. Porque no[,] dando Raçon = quihichaca: píde pre[-]
    terito afirmatiuo: Como porque no me asoten, o
    porque no me asotaçen = cha[a]nguity quihichaca[2]
    poſtponese al preterito =
  10. Porque no, eſto es no sea ʠ ʃuseda algun mal co[-]
    sa ʠ ʃuseda algo = yba, y quíere preteríto, deʃ[-]
    pueʃ de si, porquees Como aduerbío, Como Coʃa ʠ
    me azoten no sea que me aʃoten = yba cha[a]nguity =
  11. Porque no dando rraçon = inpquaca, L, nzona,
    poſtpueſto a eſta negaçion, zanynga, Como porʠ
    no me azotaʃen, cha[a]nguityzanynga npquaca
  12. Por, eſto es en fauor = isan, msan, asan, chisan,
    miʃan, aʃan: Como: chisan abgy. murio por
nosotro=
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 102r.jpg
  1. Traducción del latín: "porque".
  2. Oración antipasiva.


  1. noʃotroʃ. iʃan ai nnyu, paga tu por mì, isan
    misa maquyia, di[1] miʃa por mi =
  2. Por Dios Jurar = Dios, fihiste, jurar bquys[-]
    qua
    =
  3. Por ti dije mísa = mfihiste, miʃa - bquy, L,
    miʃan misa, bquy =
  4. Por ti miraraʃ = mfihiste m[m]chibynynga =
  5. Por mi bebio = chahas abiohoty =
  6. Por mi hiso ydolos = chunso zefihiste abquy
    L, isan abquy, L, zuhuc abquy =
  7. Por mí murio = zecucan abgy, mcucān abgy [l.] cha[a]n [-]
    guity[2] &.a = disese eſta palabra, cucan, sola[-]
    mente quando a u#[3] no le haçen mal por otra
    perʃona a quien se abia de haçer a quel mal
  8. Por amor de mi[,] eſto es por mí ocasìon = ichicaca,
    mchicaca achicaca &.a diʃese de perʃonaʃ =
    y de coʃas Como por ocasíon de tal coʃa me hisi[-]
    eron eſte mal =
  9. Por mi[,] eſto es en mi lugar = zintaca, minta [-]
    ca, [a]entaca =
  10. Por mi uino, por mí fue[,] fue por fuego &.a = zybas
    ahuque, zych[s][4] apquaca[,] gat ybas ana - fue
    por leche, leche [y]bas ana
  11. Por poco me ahogara, puyquy siec bgy, L,
    puynguy siec bgy, de anbas maneras ʃe diʃe
    y Con preterito =
  12. Por de fuera = faquisa =
  13. Por de dentro = tyny husa =
Por de dentro =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 102v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "hiciste" en lugar de "di".
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido vmcucan châguitysuca. 'Por tí me azotaron'
  3. Texto tachado e ilegible.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido zybas.

103
  1. Por de dentro = tyny husa =
  2. Por de dentro y por de fuera = tyin nxie faquin
    nxie =
  3. Por ençima = asac, aduerbìo =
  4. Por tal parte paʃo eſto es por de dentro de alguna
    coʃa, aquella palabra 'por', es, ichichy, mchichy
    achichy &.a Como, pihigue chich ami, paʃo por
    El agujero, ichach[1] ai ami, paʃome, pihigue
    chichy bchibysuca: eſtoi mírando por El agu[-]
    jero =
  5. Por padre tiene al caçique, tengo por hijo un
    alcalde, tengo por pariente al rrey, eſte mo[-]
    do de loçucíon se diçe deſta manera, psihi[-]
    pqua
    s apabague gue, alcaldes, ichuta,gue

    gue, Reys zuaquegue gue, un hombre ʠ tiene
    por hijo un mulato, muysca ata mulatoʃ =
    achutague =
  6. Por la halda o ladera del monte = gua qui[-]
    hi
    sa
    =
  7. Por deuajo del arbol paʃo = quye us ai ami,
    L, quye uc ai ami =
  8. Por debajo del agua fue, y salio de es otra
    banda, sie chich anyns un bac aiane =
  9. Por deuajo de tierra andar = hicha chichy
    iny[n]suca =
  10. Por entre El maiz boí = aba chichy ina
  11. Poſtema = amsa =
  12. Poſtema yncordío = chuhuza =
Poſtrero =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 103r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido ichich.


  1. Poſtrero = bgyu, yo soí El poſtrero, chabgyu
    gue, mabgyugue bgyugue =
  2. Poco[1] = hichyquy =
  3. Prado = muyquy =
  4. Preguntar = bzisqua =
  5. Prenda = chubso =
  6. Preçìo de la coʃa = cuca =
  7. Prender la planta = ys achuhuzansuca =
  8. Prender echarle mano = cam bzasqua, cam
    bquysqua =
  9. Preńada = guasquyn, L, muysca aiec suza, L,
    opquaz aguaia =
  10. Preńada haçerʃe = muyscaz iec azasqua =
  11. Preńada eſtar = muyscaz uec[2] azone =
  12. Preʃente coʃa = fa aguequa =
  13. Preſtar, no ai síno tomar preſtado = btyusuca,
    mboi btyusuca, tomo preſtada tu manta. pue[-]
    dese deçír, mahac btyusuca, tomo preſtado de
    tì =
  14. Preſtada Coʃa, eſto es lo que me preſtan = iteugo,
    L, ityu =
  15. Preſtado tomar díneros = ze[m]maosuca =
  16. Preſto = spquina, L, yecua, iten, toca, Con uer[-]
    bos negatiuos: Como

  17. Preʃo = hui ateu[u]ca =
  18. Prima noche = zasca =
  19. Primos hermanos, hijos de dos hermanos, o de
dos her[-]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 103v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "poço" en lugar de "Poco".
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido iec.

104
  1. o de doʃ hermanaʃ, se llaman ni maʃ ni menos ʠ ʃi fue[-]
    ran hermanos =
  2. Primos hermanos, El uno hijo de hermano, y El
    otro hìjo de hermana, siendo anbos barones, El uno y el
    otro Respecto de si mismos, se llaman, ubso, y si anbaʃ
    son henbraʃ se llaman, pabcha, y sí el uno es baron
    y La otra henbra, El uaron Respecto de la henbra, se
    llama: sahaoa, y la henbra Respecto del uaron
    se llama: pabcha =
  3. Primera cosa = quyhyn zona =
  4. Primeramente = quyhyna =
  5. Prímera uez = sas quyhyne, L, quyhyna =
  6. Prímer hijo o prímera muger = chyty =
  7. Prinçìpal cosa = quyhyc zona =
  8. Prìnçipalmente = ysgue quyhyc zonas cha[a]guity,
    asi se díse eſte aduerbío =
  9. Principe = psihipqua =
  10. Prohibir = bcumusuca =
  11. Prouar a haçer = bquys bchibysuca[,] quyu machiba,
    prueba a haçerlo =
  12. Pruebate eʃa camiseta = yc az[a]o machiba, asi disen eſtos
  13. Prroueher a alguno de algo = zeguasqua =
  14. Prouiçíon de Comida = ie =
  15. Prouiçíon de comida para el Camino = inu =
  16. Prouiçion de comida para El que biene de camino = tymne
  17. Prouíçíon deſta manera hacer = itymnez abquysqua[,]
    atymne [etc.] =
  18. Publicar = btyesuca, L, btyes achahansuca, total[-]
mente
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 104r.jpg



  1. totalmente publicarlo =
  2. Publicarse = atyensuca, L, ateyens achahansuca,
    totalmente publicarse, L, atyens azysqua, L, atyen
    aüians azysqua, L, atyen aüiane =
  3. Publicamente = uba fihistan, l, uba fihistaca, l, chie [-]
    goc =
  4. Publicam.te deçírlo = uba fihistac zegusqua =
  5. Puerta = gue quyhyca =
  6. Pueblo = quyca =
  7. Pueblo despoblado = gahachua =
  8. Pueʃ = nga, y pues nga ban =
  9. Pues como = umpquaxin =
  10. Pulga = muyza =
  11. Pulpa = chimy =
  12. Puńado = haana ata, haana boza &.a un puñado dos &.a
  13. Puńetes dar = zytaz ioms mnyquys ẏs bgyisuca. a[y]taz ioms
    amnyquys chahas abgyi. dìome a puńo serrado =
  14. Punta de coʃa aguda = obta =
  15. Pura cosa[,] no mezclada = n behezca, finn behezc masoca,
    trae vino puro, fin uchyash um[m]songa, traeras solo uino, puro
    uíno. fin fuyze masoca, trae uino que sea todo uino, bino
    puro. fin uhuc masongaco. uíno no maʃ as de traer =
  16. Purgar la muger = hyba zmiſtysuca =
  17. Pujo tener = ysquy zgytysuca, uerbo neutro
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 104v.jpg


105

Q

  1. Qual eʃ = besua =
  2. Qual hombre eʃ el que uino
  3. Quando hablan.o de tíempo paʃado = fesua =
  4. Quando hablando de tiempo futuro = fesnua =
  5. Quando hablando de Oraʃ, a que hora = ficaxinua
  6. Quanto eʃ = ficua =
  7. Quanto te dío = fico muhuc amne =
  8. Quanto te coſto = ficaco m[m]cuque =
  9. Quanto uale = fico acuca =
  10. Quanto ualdra = fienua[1] acuca =
  11. Quanto sera = fienua[2] =
  12. Quantos son = fiua =
  13. Quantos ʃeran = finua =
  14. Quantas ueʃes son = yca ficacua =
  15. Quanto tiempo ha = ficaz aquyne =
  16. Quantos diaz ha = sua ficaz aquyne =
  17. Quantos años ha = zocam ficaz aquyne =
  18. Quantos años ha que no te az Confesado = zocam ficaz aquyne
    Confesar m[m]quyzane
  19. Que[,] Respondiendo = ai, L, ai cha=
  20. Que uengas, suple [a] dice = zomcane =
Que ven[-]
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 105r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido ficnua.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido ficnua.


  1. Que uengais uosotros = zomcauane =
  2. Que Como te llamas = ipquanuan mhyca =
  3. Que quierez = ipquo mpquyquy =
  4. Que que quierez = ipquauan mpquyquy =
  5. Que haz = iahaco mquynsuca =
  6. Que diçes = ipquo maguisca =
  7. Que diçe = ipquo guisca =
  8. Que diçe[,] eſto es Como diçe = iahaco agusqua =
  9. Que haçeʃ = ipquo maquisca =
  10. Que haçeʃ Como haçeʃ = iahaco m[m]gasqua =
  11. Que hare p.a Ser b.no = iahaco bgas muysca choc zegangabe
  12. Que hare = iahaco bgangabe =
  13. Que te duele = mipquo iusuca =
  14. Que le duele = [a]epquo iusuca =
  15. Que nombre le pondremos = ipquo hycac chihanynga =
  16. Que tengo de comer = ipquo ipquo chasongabe =
  17. Que traeʃ = ipquo masonga =
  18. Que trugiſte = ipquo mabaca =
  19. Que lleuaſte = ipquo manye =
  20. Que lleuas = ipquo masynga =
  21. Que haçes que no lo lleuaſte = ipquo maquiscas mny [-]
    zane =
  22. Que ˰e hecho yo que me an de dar = ipquao chaquyias cha[a]ngui[-]
    ty
    nyngabe
    =
  23. Que es todo lo que [se] ha de haçer = ipquo[1] fuyzo nquinga,
    es lo que en espańol deçímos que es lo que ai que haçer
  24. Ques lo que ai que lleuar = ipqua fuyzo chiquinga[2]
  25. Que ynporta, que aprouecha = ipquo achica =
Que te hago =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 105v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido ipqua.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido chisonga.

106
  1. Que te hago - ipquo mahas chaquisca
  2. Que quiereʃ que te haga = hac mue bganga maguisca
  3. Que [me] haz de haçer = haco hycha um[m]gangabe =
  4. Que te tengo de haçer? = haco mue bgangabe?
  5. Que se a de haçer deſto? = sîsz haco angangabe?
  6. Que haz de haçer desto = haco sisz m[m]gangabe =
  7. Que haz de haçer de mi = haco hycha m[m]gangabe =
  8. Que quierez haçer de ello haco ysz m[m]gangabe =
  9. Que pienʃaʃ haçer de mí = hac hycha m[m]gango maguisca =
  10. Que sera de mí = haco zgangabe =
  11. Que eʃ aquello = aso ipquabe =
  12. Que es aquello que eſta alli = ana zonao ipqua, l, aso ipquas =
    anac asucunebe =
  13. Que eʃ aquello que haz ʃembrado = aso ipquas m[m]xiquybe,
  14. Que quierez que haga = ipqua hycha bquyngo maguisca
  15. Que hagas lo que Dìos manda quíero = Dios uza gaia
    m[m]quynza gue chaguisca =
  16. Quebrada de monteʃ = guatoque =
  17. Quebrar uasos de qualquiera manera = z[m]mugusuca, pre[-]
    terito, ze[m]mugu, ymperatíuo, bug[u]u, partiçípíoʃ = chabu [-]
    gusuca
    , chabugua
    [,] chabugunynga =
  18. Quebrarse las Coʃas dhaʃ = agy[u]nsuca =
  19. Quebrada Coʃa asi = agy[u]uca =
  20. Quebrada eʃ = agyugue
  21. Quebrada pierna = goca gyu =
  22. Quebrar piedraʃ = tablas y cosas asi = btosqua =
  23. Quebrarʃe las taleʃ coʃas = atosqua =
  24. Quebrada coʃa asi = atocuca =
Quebrar =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 106r.jpg



  1. Quebrar Cabuyas ylos y Coʃas asi = z[m]mascasuca =
  2. Quebrarse las tales Coʃas = abascansuca =
  3. Quebrada coʃa asi = abascoca =
  4. Quebrar terroneʃ = gune ze[m]mugusuca, L, gune zmuhu[-]
    zasuca
    , ymperatiuo, huzao˰n =
  5. Quedarse = ypquac zemasqua =
  6. Quedo eſtar = fac izasqua. atan izone [l.] ichuba fac
    zmuysqua =
  7. Quedo, aduerbio = chahuana =
  8. Quedito deçir = fihizcac zegusqua =
  9. Quemar = bgaipquasuca, l, z[p]pquihiſtasuca =
  10. Quemarse = zgaipquansuca =
  11. Quema, eʃ cosa que quema = apquihiſtan mague
  12. Quemar El yelo = zpquihiſtasuca =
  13. Quemarʃe del yelo = apquihistansuca =
  14. Quemar rozas = isucogosqua, neutro, L, sucgo bquysqua
    actiuo =
  15. Quemar El sol, pega El sol = suaz chahan abcusqua =
  16. Quemarʃe al sol = suaz chahan abcus zpquihiſtansuca
    suaz hichan abcus zquihichaz apquihistane, abraʃo
    El sol La tierra, y quemaronseme los píeʃ =
  17. Quemar El agi y otras Coʃas ʃemejantes = atyhyzynsuca,
  18. Quema = atyhyzyn mague =
  19. Quemome la uoca = zequyhycan aquyns atyhyzyne
  20. Querer eſto es deʃear vease en su lugar =
  21. Querer eſto es yntento tener, pretender, es mi uolun[-]
    tad = zegusqua, bease El arte =
  22. Quejarçe al superíor, vide acusar =
Qujarse
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 106v.jpg


107
  1. Qujarse El que padeçe = ai bgasqua =
  2. Quejarse mormurando =
  3. Que tamaño eʃ = ficaobe =
  4. Que tan grande eſta = fico acuhumene =
  5. Quien es = Xieoa =
  6. Quien ha uenido = Xieo huca =
  7. Quien maʃ = ynai xieoa, L, xie fuyzua =
  8. Que mas = yna aia[1] , l, iqua[2] fuezua[3] [4]
  9. Quien mas uíno = ynai xieo huca, L, Xie fuyzo houca[5] ,
  10. Quien eſta aqui = xieo sina suza,
  11. Quien es aquel = aso xie =
  12. Quien es aquel que eſta alli = ana suzao xie, l, aso sies
    anac asucunebe =
  13. Quien es eſte que eſta tan afrentado = sis,o, sies afan [-]
    asucanz anquys apquanebe =
  14. Quien ba = xico[6] sienga =
  15. Quien maʃ ua = ynai xico[7] sienga, l, xie fuyzo sienga.
  16. Quien te dio = Xico[8] mue guitua =
  17. Quien me fiara = Xi ipquanga z[m]maobe =
  18. Quíen me preſtara su caʃa = Xi guenga btyube =
  19. Quien diçe que eʃ = Xie gue nohobe =
  20. Quien dise que fue a santa fe = Xie gue quihiche saia no [-]
    ho
    be
    =
  21. Que diçe que haçe = ipqua gue quisca nohobe =
  22. Quiza, no lo ai propriamente en la lengua =
  23. Quitar = bgusqua pret.o buguque =
  24. Quitomelo = zytas abguque =
  25. Quitarse El ueſtido, o El sombrero, El mismo Verbo
Quitarse
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 107r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido ynacaia.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido ipqua.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido fuyzua.
  4. La correspondencia en muysca tiene otro tipo de letra y es probable que haya sido escrita posteriomente. De hecho, la morfo-sintáxis de estas equivalencias es confusa y poco confiable.
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido huca.
  6. Creemos que lo correcto debió haber sido xieo.
  7. Creemos que lo correcto debió haber sido xieo.
  8. Creemos que lo correcto debió haber sido Xieo.


  1. Quitarʃeme la Enfermedad = chahas maiansuca
  2. Quitarseme La habla = zhycac zemasqua =
  3. Quitate de ai = ichyc asuhucu, l, ichyc aquyu, l, c azo =
  4. Quitate del sol = suan ichyc azo
  5. Quitarse desasirse, desencajarse = ys amasqua =
  6. Quitar assī = ys btasqua =
  7. Quijada = quynhuca[1] =





R


  1. Rabear = asuhucaz abtasqua =
  2. Rabiatar = asuhucac bcamysuca =
  3. Rabiatados eſtar = asuhucac acamyne =
  4. Raer = zmohosysuca =
  5. Rajar madera = btosqua =
  6. Rajarse = atosqua =
  7. Ralo = xies apquane, l, pquaoa =
  8. Rallar = xemohosysesuca[2] =
  9. Rama o Ramo de arbol = quyeca =
  10. Rama grande o baço[3] de arbol verde o seco = canua.
  11. Ramera = chihizapquaza =
  12. Rana = zihita =
  13. Ranaquajo = hiba, l, iosua, El ultimo es proprío
    El primero es ʃapo =
Rajaʃ =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 107v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido quynhua.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido zemohosysuca.
  3. Creemos que lo correcto debió ser "braço" en lugar de "baço".

108
  1. Raras ueseʃ, vide de quando en quando
  2. Rascar = Bcoiquesuca =
  3. Rasguńar vide arańar =
  4. Rasgar = btosqua =
  5. Rasgarse = atosqua =
  6. Raton = chuhuia[1] =
  7. Rayar víde pintar =
  8. Rayo = pquahaza, l, tybaxa =
  9. Rayo de resplandor = pquihiza =
  10. Raçon tienes = ocasgue. hysy agues nuc m[m]usqua
  11. Rayz = chihiza =
  12. Reatar vna ueſtia a otra = amuyhyc atan bzasq˰ua
  13. Reatados eſtar = amuyhyc atan abizene




















Rebentar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 108r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chuhuca.


  1. Rebentar = z[b]posynsuca, L, z[b]pinzysuca, L, btohotyʃʃ˰uca ­
  2. Rebentar a otra coʃa = z[b]posysuca =
  3. Reuiuír = ichichy abtasqua =
  4. Reuolcarʃe El caballo = aosqua =
  5. Reuoleteando uenīr = ys amuyhyzan îe axyquy =
  6. Reuoluer Ropa, o, otra coʃa = bsaquesuca, L, bsachysuca,
    L, ins gahans bquysqua, es lo mismo que meʃclar =
  7. Rebuelto eſtar a la manera dha = asaquensuca, l, asa [-]
    chy
    nsuca
    , l, ins gahans aquyne, l, gahans aquyne, es lo
    mismo, que mezclado eſtar =
  8. Reuoluerse en la rropa enborujarse = foic zben [-]
    ansuca
    Ropac zebenansuca
    =
  9. Reuoluer, enuoluer una coʃa con otra = ipquauie pa [-]
    ño
    c ze[m]menasuca, fuic ze[m]menasuca
    =
  10. Rebosar = aquyhycan hichan aiansuca, l, aquyhycan
    ybcas aquynsuca =
  11. Rebuscar = btyhyzasuca, actiuo, l, ityhyzagosqua
    neutro =
  12. Recalcar, enbutir = yc bgytysuca =
  13. Reçiuir = bgusqua. bguque =
  14. Reçiuìr por muger = zguic bgasqua =
  15. Reçiuir por marido = sahaoac bgasqua =
  16. Reçiuir por híjo = ichutac bgasqua =
  17. Reconpensar = [a]entaz hoc mnysqua =
  18. Reçongon = achachuan mague =
  19. Red para cazar = quyne =
  20. Red para peʃcar = iaia. y la pequeńa: chupquasu˰ca
  21. Redonda coʃa, como bola = atob[a]oca, l, aben[a]oca
Redonda =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 108v.jpg


109
  1. Redonda eſtar deſta manera = atoboca pquane
  2. Redonda coʃa en las demas formaʃ = abanuca =
  3. Redonda eſtar deſta manera = abanuca pquane
  4. Redondear no aî uerbo actiuo, podrase desir aʃi =
    cho quyus atoboc pquao, L, choc quyus abanuc pquao,
    Conforme fuere la forma de rredondo =
  5. Refregar = zmohosysuca =
  6. Refrescarse, es lo mismo ʠ enfriarse =
  7. Regar ora sea el suelo, o las plantas = bsiesysuca, aun[-]
    que mas proprío eʃ para las plantas, y para regar
    El suelo: sic[1] ys biasqua =
  8. Regalar = choc bquysqua =
  9. Regatear no ai =
  10. Regaton = agyscan mague =
  11. Regoldar = ichyzas aiansuca
  12. Relanpago = hicabimy =
  13. Relanpagear = hicabimy anynsuca, l, hicabi[-]
    my
    amenansuca
    =
  14. Relumbrar = achinansuca =
  15. Reluçiente coʃa = achinan mague =
  16. Remedar a otro = vide contrahaçer =
  17. Remendar = ipquauie yn zmuys bxinsuca
  18. Regazo = fizpqua =
  19. Remolino de uiento = chibsan =
  20. Renpujar = [a]oban bgyisuca =
  21. Remudar la rropa = zmimysuca =
  22. Reñir = zinagosqua =
  23. Reñir a otro = ÿc zinagosqua =
Repartír
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 109r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido sie.


  1. Repartir = bquyquysuca. quycu, maquycua
  2. Reprehender = yc zfihisuagosqua, neutro =
  3. Repudiar = btatysuca, actiuo =
  4. Resbalar = ichuguansuca l, zemhozquensuca
  5. Reʃollar = zefihizcaz ahusqua, l, isacaz ahusqua,
  6. Resuello = fihizca =
  7. Responder al que llama = ai bgasqua =
  8. Responder a las Raçoneʃ = [a]obac biasqua, l, [a]obac
    zegusqua =
  9. Restañar la sangre = hybaz quyhyc btas ys absufus [-]
    qua
    [1]
    =
  10. Reſtańarʃe = hybaz quyhyc atas ys absuhus [-]
    qua
    =
  11. Ressuçitar = ichichy abtasqua =
  12. Ressuçitar a otro = achichy btasqua
  13. Ressuçitarse asi proprío = zytas chanyca ichi [-]
    chy
    btasqua
    =
  14. Retozar = zepquazegosqua, neutro =
  15. Retozar a otro = zepquazysuca =
  16. Retozon = apquazyn mague =
  17. Retozo = pquazego =
  18. Reuerençiar = achie zegusqua
  19. Reír = zegyguasuca =
  20. Reirse de mi = chahas agyguasuca =
  21. Reçia perʃona = achizan mague, l, chizco =
  22. Reçio, fuertemente =
  23. Reçiente coʃa = tyhyca =
  24. Reçien
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 109v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido absuhusqua.

110








  1. Riuera vide orilla =
  2. Rincon = achopquana, l, atoipquana =
  3. Riña = inago =
  4. Rio = xie =
  5. Rińoneʃ = hete =
  6. Risueńa perʃona = agytyn mague =
  7. Rouar = isapquagosqua =
  8. Rozar en sauana = bzossysuca, actiuo, L, izose [-]
    gosqua
    , neutro, y asi diçen, itan iizosygosqua,
    eſtoi roçando mi labranza, l, ita bzosysuca =
  9. Roçíar Con la uoca = yc bchahachasuca =
  10. Rodar = zebenansuca =
  11. Rodear = [a]etan zefanynsuca =
  12. Rodilla = gota =
  13. Roer = bchuguasuca, actiuo, ase de poner lo que
    se rroe porque pueſto El uerbo a solas, çignificat
    Rem turpem
    [1] =
  14. Rogar por otro = asan zecubunsuca =
  15. Romadízo = hua, L, hazahua, L, huahaza =
  16. Romadizarse = hua chahac amisqua, L, hua
    chahan azasqua =
  17. Romadízo tener = hua chahan asucune =
Roncar =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 110r.jpg
  1. Traducción del latín: "significa algo vergonzoso.".


  1. Roncar, vide reçollar =
  2. Ronca perʃona = fihista[1] buchua =
  3. Ronco eſtar = zefihistaz[2] ubuchuansuca[3] =
  4. Rudo de yngenio = zepquyquychie magueza =
  5. Ruido hacer = itinansuca =





S

  1. Saber = zemucansuca, preterito, zemucan. partiçipio
    de presente y de preterito: ch[a]oco, m[a]oco, uco, chiuco,
    miuco, uco, partiçipio de futuro: ch[a]oconynga. m[a]ocon [-]
    ynga
    , uconynga; chiuconynga: miuconynga: uconyn [-]
    ga
    : pero la çìgnificaçion se aplica de la manera çigte[,]
    sabes: m[a]oco[o]a, si se. ch[a]ocogue. saues Reçar. Reçar m[a]oco[o]a,
    y rresponde: ch[a]ocogue. bien se: pero quando El sen[-]
    tido es: sabes, eſto es haʃ ʃabido, estonçes diʃen: [m]mucan [-]
    ua, y Responde: zemucane gue: si se. zemucansuca,
    quiere deçír, sabiendo uoi. pero para desir no ʃe[,]
    siempre ʃe diʃe: zemucanza. no lo sabre, zemucan [-]
    zinga, y asi todos los demas negatiuos, pero para
    desir ʃabes haçer eſto o eſto se dise en la forma sig.te
    sabes Coʃer = [m]mxinego m[a]oco[o]a, l, cho[o]a; y rrespon[-]
    de: ch[a]ocogue, l, chogue, bien se Coʃer: chogue bxi
negosqua:
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 110v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido fihizca.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido zefihizcaz.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido abuchuansuca.

111
  1. negosqua. si yo supiera coʃer : bxinego cho san,
    L, ch[a]ocoʃan. si tu sabes coʃer: [m]mxinego cho can. sauīendo tu Coʃer, [m]mxinego chon san, L, [m]mxi [-]
    nego
    m[a]oconsan
    =
  2. Sabes quien es Díos? = Dios xieuaxin m[a]oco[o]a
  3. Sabes que Díos murio por ti = Diosz msan abgyz m[a]o [-]
    co
    [o]a
    =
  4. Sabiendo ʠ Díos murio por ti por que haçes esto = Diosz
    mʃan abgyz m[a]oconsan hac aguen yspqua um[m]quys [-]
    qua
    =
  5. Sabiendo ʠ no era dia de carne Comíste carne = chihi [-]
    ca
    canzanz m[m]ucansan chihica m[m]caoa
    ?
  6. Sabiendo que era dia de Víernez Comi carne = vierneʃ
    c aguenz ch[a]oconsan chihic abca =
  7. Sabīendo yo = ch[a]oconsan. zemucansan. ch[a]ocogue [-]
    xin. ch[a]ocon xin. de todas eſtas maneraʃ se dise
  8. Sabiendolo boi = ie zemucansuca, l, ie zemucans
    bxy =
  9. ʃabes tu donde ai santuario = chunso yn aguecua
    m[m]ucanua, y rresponde: yn aguecua ch[a]ocogue:
    bien se donde lo ai =
  10. ʃabes tu dondeſta? = yn suza [m]moc[a]oa? =
  11. ʃabes tu sì lo ai? = aguen [m]moc[a]oa. aguen ch[a]ocogue, bi[-]
    en se ʠ lo ai =
  12. ʃabes tu que eſta alli? = ynac asucune [m]moc[a]oa, y
    responde: ynac asucune ch[a]ocogue. bien se queſta
    alli: ynaca asucune aquoba xin zemucanza,
    no se que eſta alli =
ʃabes tejer
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 111r.jpg



  1. ʃabes tejer mantaʃ = mue foi m[p]pqua ch[o]oa? yo
    no ʃe tejerlaʃ. hychan zepqua machuenza, quien
    sabe tejer mantaʃ, xie foiz a[p]pqua cho =
  2. ʃabes tu ʠ no a benido = ahuzanz mocoa =
  3. ʃabes tu que yo no tengo Culpa? = zepquyquyz ague
    zan m[a]oc[a]oa
    =
  4. Sabes tu que no lo ai? = aguezanz m[a]oc[a]oa, en eſta for[-]
    ma se disen todos los negatiuos q.do se pregunta, y
    Responde, ahuzan ch[a]ocogue: bien se que no a benido:
    mpquyquyz aguezan ch[a]ocogue. bien se ʠ no tieneʃ
    Culpa =
  5. Saber El manjar = zequyhycuc[1] cho gue mquyhycac
    cho gue, ʃabeme bien, L, zequyhycac choc aguene
  6. ʃaber mal = zequyhycac chuenza, l, zequyhycac
    guahaicague, L, zequyhycac guahaicac aguene
  7. ʃabe a pan = fun yez abcasqua =
  8. ʃabe a tierra = hich yez abcasqua =
  9. ʃabe a maiz = ab yez abcasqua =
  10. ʃabeme a pan = zequyhycan fun yez abcasqua
    a que te supo. iahaco mquyhycac azaz aguenebe,
    y responde supome a pan: zequyhycan fun yez a-
    bcaque. a que sabe. iahacoa. a zeguenebe, L, ip-
    quy
    co bcasca
    =
  11. ʃabor = a =
  12. ʃabor bueno = a cho =
  13. ʃabor malo = a machuenza; no tiene ʃabor: a
    magueza, L, a chue, magueza, L, a pqua chu [-]
    pqua
    magueza
    =
ʃabroʃa =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 111v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido zequyhycac.

112
  1. ʃabroʃa coʃa = achuen mague, amuyntan ma [-]
    gue [l.] [a]en mague =
  2. ʃabía perʃona = vide abil =
  3. ʃacar afuera = fac bzasqua, Con todos los Vboʃ
    de poner acomodando a cada uno a la materia
    que pide Como se bera por los ynperatiuos sig.tes =
  4. ʃaca la manta, o, otro pańo = foi fac muyu =
  5. ʃacale las tripas = azimsuca[1] fac nycu =
  6. ʃaca la lísta o, otro qualquier papel = ioque fac
    muyu =
  7. ʃaca afuera El pan del horno = si es uno El pan =
    fun zac[2] zo = si son dos o maʃ = fun fac pquycu, si
    ʃon muchos = fun fac quyu =
  8. ʃaca la paja = muyn fac quyu =
  9. ʃaca la tierra = fusque fac quyu =
  10. ʃaca


  11. ʃacar al sol = suac fac zemasqua =
  12. ʃacar echando fuera = fac btasqua =
  13. ʃacar llebando a otra parte = fac zemasqua =
  14. ʃacar tirando asia fuera = fac bsuhusqua =
  15. ʃacar a la lus = muyian pquaoc fac zemasqua
  16. ʃacar turmaʃ = zepquasqua, poniendole el nombre

  17. ʃacar niguas = fac bzasqua, L, zepquasqua
  18. ʃaçerdote = chyquy
  19. ʃacrificar de los yndios, disese por los Vbos comēʃ[3]
de ʠ mar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 112r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido azimsua.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido fac.
  3. Abreviatura de "comunes".


  1. de ʠmar[,] arrojar &.a Conforme fuere la accion
    ʠ ʃe haçe mas no ai Vbo particular para eʃo =
  2. ʃacudir de qualquiera ʃuerte = btytysuca: ym[-]
    peratiuo: tytu: partiçípíos: chatytysuca cha [-]
    tytua, chatytynynga =
  3. ʃacudirme la piedra, o, otra Coʃa ʠ me tiran
    o se cae = chahan anyquy. sacudiome en el brazo:
    zepquacan anyquy.
  4. ʃagaz = apquyquychie yn puyca =
  5. ʃal quiere eſte guebo - ipquauie gue apqueque[1]
  6. ʃal = nygua =
  7. ʃalar = nyguaz ys biasqua =
  8. ʃalir uno = fac zansuca =
  9. ʃalir la multitud de jente de donde an eſtado juntoʃ
    fac chibgusqua. preterîto: fac chibguque =
  10. Salir muchos = fac chigusqua =
  11. ʃalir el agua = fac agusqua =
  12. ʃalir El pollo = afinsuca =
  13. ʃalir el sol = suaz guan amisqua =
  14. ʃaliua = quyhyza =
  15. ʃalpicar lo mismo ʠ ʃaltar =
  16. ʃaltar = guate zansuca, l, guate bchahansuca
    ambos neutros =
  17. ʃaltear = isapquagosqua, neutro, L, bsapquasuca,
    actíuo. ʃalteome cha[a]bsapquao =
  18. ʃaluar de peligro = ze[h]huizesuca =
  19. ʃaluarʃe o escapar de peligro = zehuizensuca
  20. ʃalud tener = choc izone =
ʃanar
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 112v.jpg
  1. Este texto fue realizado por otra mano, pero el estilo de escritura parece ser de comienzos del siglo XVII. Podría traducirse como "alguna cosa es lo que quiere".

113
  1. Sanar = ichuensuca =
  2. ʃanar a otro = bchuesuca =
  3. ʃangrar = bquihisqua =
  4. ʃangre = hyba =
  5. ʃapo = hyba =
  6. ʃajar = bgahazesuca =
  7. ʃarna = iza =
  8. ʃarnoso = izaquyn =
  9. ʃarna tener = zizansuca, mizansuca &.a
  10. Sarna menuda = fazua, l, suize =
  11. ʃaya de yndia = guane,
  12. ʃazonarse la madera - aiensuca =
  13. ʃazonarse la fruta = aiensuca =
  14. ʃazonarse la fruta fuera del arbol para poder[-]
    ʃe comer: aonansuca =
  15. ʃazonarse la comida = achuensuca =
  16. ʃazonarse otras coʃas generalmente = achuensuca
  17. ʃeca coʃa = buchua =
  18. Secarse algo = abuchuansuca, Verbo general =
  19. ʃecar = z[m]muchuasuca, Verbo general =
  20. ʃecarse = axiquynsuca. neutro.
  21. ʃecar = bxiquysuca, ymperatíuo: xicu maxicua
    Correlatiuo del de arriua pero eſtos dos Vboʃ
    no se disen de todas materiaʃ ʃino de algunaʃ
  22. ʃed tener = zepquyhyzynsuca =
  23. ʃegar = ze[m]mascasuca. bgynsuca. bgyusuca =
  24. ʃegundo = amuy[ia]ca =
  25. ʃegunda uez = yc amuyiaca =
ʃeguír =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 113r.jpg



  1. Seguír[,] eſto es ìr tras del = asucas inasqua =
  2. Seguìr la muger = aquihicha zebisqua =
  3. Senbrar = bxisqua =
  4. ʃenbrado eſtar = axizene =
  5. ʃemejante ʃer - hycha zecuhuc aguene, es seme[-]
    jante a mi =
  6. Semejante a mi = hicha zecuhuc aguecua =
  7. Semejante a ti = mue umcuhuc aguecua =
  8. Señal = oque = Seminario. kuka .[1]
  9. Señalar = oque zbquysqua =
  10. ʃeńor = hue, zehue, mi ʃeńor =
  11. ʃeńor llamando = hue =
  12. ʃeńor de uasallos = psihipqua
  13. ʃeńor de criados = paba =
  14. ʃeńora = guaia =
  15. ʃeno de muger =
  16. ʃentarʃe = hichan izasqua, l, hichan ithyhys [-]
    qua
    , vide asentarse =
  17. ʃentir. no ai uocablo ʠ propriamente çígnifique
    pero ai las frases çíguientes: mucho sìento el dolor
    aiu mague aiuz ynia [a]puyquyne, no siente los aso[-]
    teʃ: anguityz ys azac agueza: changuityz cha [-]
    has azac âgueza, para todos los demas ʃentidoʃ
    donde ʃe trata de ʃentir o no sentir no ai mas del
    verbo de ʃauer =
  18. ʃentir el Ruido = angua zebquysqua =
  19. ʃentido = zupqua zepquyquy, Como quando ʃe
    pregunta del enfermo: tiene todauia sentido[?]
ecoyscuc
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 113v.jpg
  1. Este texto tiene una caligrafía y tinta distinta. Probablemente fue escrito después de comienzos del siglo XX.

114
  1. eco ysc uc [a]opqua [a]pquyquyz aguene. aun tiene sentido.
    ec [a]opqua [a]pquyquyz aguene: ya se le a quítado El sentido
    ya no siente: ie [a]opqua [a]pquyquyz aguezac aga. per[-]
    der El sentido Como quando uno senborracha:
    zuhuichyc puycaz aguezac agasqua =
  2. Sepultar = hichac bzasqua =
  3. Sepultado eſtar = hichac azone =
  4. Sesoʃ = zote =
  5. Si[,] afirmando = o =
  6. Sieneʃ = agua =
  7. Siempre = hichan xie ysc uc =
  8. Sierra = gua =
  9. Sieʃo = iohoz quyhyca =
  10. Significar, es lo mismo que desír: ʠ significa: ha [-]
    c
    o angusqua
    [,] siso hac nguisca. eſta palabra síg[-]
    nifica çielo: sis cubunz çielo angu [a]pquague =
  11. Siluar = zegohozensuca =
  12. Simiente de anímal = ion l, ionta =
  13. Símiente de maíz = ab sun =
  14. Simiente de turmaʃ = iom sun =
  15. Simiente de otras plantaʃ = uba =
  16. ʃin, preposiçíon es eſta negaçion, zac, ańadida al Vbo
    vease El arte =
  17. Síno que. ponese eſta negaçion = zasc, ańadida al
    nombre o verbo: como no eſta muerto síno que duerme
    abgyzasc aquybys ugue =
  18. Sín mas ni maʃ = faha cuc [l.] pquynuc =
  19. Sobaco = gacata =
Sorbervío
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 114r.jpg



  1. Soberuio[,] rrijoso = muynquyn =
  2. ʃobornar vide cohechar
  3. Sobrar = [a]etagosqua =
  4. Sobaʃ[1] = [a]etago =
  5. Sobras de maìz = ab itago =
  6. Sobre, preposiçion = gyna, L, gyca, l, fihiſtana, vease El arte
  7. Sobrino o sobrina yjos de hermana Respecto del tío =
    guabxic =
  8. Sobrino o sobrina de otra qualquiera manera

  9. ʃol = sua =
  10. ʃola coʃa = achyquisa =
  11. ʃoltar = u btasqua
  12. ʃombra de qualquiera coʃa = ij
  13. ʃombra mia = zij Mij sombra tuya
  14. ʃombra de pedro = Pedro ij, sombra de la casa, V ij:
    pero para desir ponte a la sombra se dise deſta manera
    ponte a mi ʃombra, zinc azo, ponte a su sombra, [a]enc azo,
    quíero eſtar a tu sombra: minc chazona, quiero es[-]
    tar a la sombra de la caʃa: u in chazona, yten se diʃe
    eſte aduerbio deſta manera, zuhupqua: a mí sombra.
    muhupqua: a tu ʃombra. pedro hupquaca, a la som[-]
    bra de pedro, Tambien la sombra se llama: myhy-
    mca
    =
  15. ʃombra haçer = zij zbquysqua, mij m[m]quysqua =
  16. ʃollozar = zefihistac anysqua, L, ichychynsuca
  17. ʃombrero = pquapqua =
  18. ʃońar = zemuysygosqua =
ʃoñar mal =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 114v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Sobraʃ" en lugar de "Sobaʃ".

115
  1. Sonar[1] mal = zemuyssuaz aguahaiansuca =
  2. Sonarse linpiarse las narizes = isaca ze[m]mahazesuca,
    L, isaca btytysuca, l, hota ze[m]mahazesuca. m[h]uta [-]
    tytu, suenate los mocoʃ =
  3. Sopal[2] candela = yc bcusqua. sopla la candela. gatac
    cu =
  4. Soplar otra coʃa = [a]obas bcusqua =
  5. Sorda perʃona = cuhupqua =
  6. Sordo haçerse = zecuhupquansuca =
  7. Sosegar El coraçon = zpquyquyz quypquas bzasqua =
  8. Sosiegate y di = mpquyquy quypquas zo, manye =
  9. Subír = zos zansuca =
  10. Suseder a otro = apquac zemisqua =
  11. Suseder a otro = apquac zemisqua =
  12. Susesor mío = zypquac mie muysca =
  13. Sudar = ixiunsuca =
  14. Sudor = xiun =
  15. Suegro Respecto del yrno[3] = chica =
  16. Suegro llamando = chichiquy
  17. Suegro Respecto de la nuera = guaca =
  18. Suegra Respecto del yerno = gyi =
  19. Suegra Respecto de la nuera = chas uaia =
  20. Suelo = hischa, L, iegui =
  21. Suen̄o = muysua =
  22. Suen̄o, El dormír =
  23. Sufrír = zepquyquyz bcahamysuca, l, zepquyquyc ab [-]
    gysqua =
  24. Suſtituír a otro en su lugar = [a]entac bzasqua =
  25. Suſtituir por otro = [a]entan isucune, L, [a]entac isucune,
ʃucia coʃa
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 115r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Soñar" en lugar de "Sonar".
  2. Creemos que lo correcto debió ser "Soplar" en lugar de "Sopal".
  3. Creemos que lo correcto debió ser "yerno" en lugar de "yrno".


  1. Suçia coʃa = amuyhyzen mague =
  2. Suçiedad de hombre y de qualquiera animal = gye,
  3. Suspirar = zefihizcaz guan btasqua =




T


  1. Tabaco = hosca =
  2. Tabaco beber = hoscaz biohotysuca =
  3. Tabaco beber por mi = [c]hahas abiohotysuca
  4. Tabique = cuhusa =
  5. Tabla = quye =
  6. Tacha no tener = ipquauie achuenza. chahan magui [-]
    zac zepquane =
  7. Tallo de planta = quyne =
  8. Tallo de maiz = ab quyne =
  9. Taño Como yo = hycha zeguespqua =
  10. Tamańo Como tu = mue mguesca, Tamańo como tu eʃ
    mue mguesugue. hycha zguesugue,
  11. Tamańo como eſte = sis guespqua, l, fa sihipqua L,
    sis cuhuc aguecua. Tamańo Como eſte eʃ= sis gue [-]
    su
    gue
    , l, fa sihipquague, l, sis cuhugue, l, sis cuhuc
    aguene = Tamańo Como aquel eʃ = as guesugue, l, as cu [-]
    hu
    gue
    , l, as cuhuc aguene b[1] as guespqua, l, as cuhuc a [-]
    guecua, l, fa haspqua =
  12. Tanto Como eſto es = fa sis cuhugue =
Tanto como
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 115v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "l," en lugar de "b".

116
  1. Tanto Como eſto ʃera = fa sis cuhunga =
  2. Tampoco eʃ eʃe = ysez ysnza =
  3. Tampoco uino ayer = muyhyca suasaz ahuza =
  4. Tanpoco ha benido oy = faz ahuza =
  5. Tańer dando golpes = ys bgyisuca =
  6. Tańer Campana, Canpanaz bgyisuca =
  7. Tańer ynstrumento de boca = bqusqua. bcu. cu. cha [-]
    cusca, chacue, chacunga =
  8. Tapar = quyhyc btasqua =
  9. Tapadera = quyhyne =
  10. Tardar = spquin zuhusquaza =
  11. Tarde del día = suamena =
  12. Tarea = zua, mgua, aua, &.a mi tarea tu tarea &.a
  13. Tarea seńalar = agua bzasqua =
  14. Tarea Cunplír = zua bquysqua =
  15. Tartamudear = zepquaguansuca =
  16. Tartamudo = pquaga =
  17. Telar = quyty =
  18. Telarańa = sospqua zine =
  19. Temblar = zusynsuca =
  20. Temblar la tierra = iez amisqua =
  21. Temer = bsiesesuca =
  22. Temote, tengo miedo de ti = mahac bsiesesuca =
  23. Temote no te ʃuseda mal = muhuc bsiesesuca =
  24. Temeroso = absies mague =
  25. Tender al sol trígo turmas maíz &.a = suaz bquy [-]
    squa
    =
  26. Tender en el suelo la manta La eſtera La al[-]
fonbra
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 116r.jpg



  1. fonbra &.a =hichas ze[m]muysqua, L, chytas bzasqua,
  2. Tener[,] poseer, diçese por El Vbo, aguene, Como,
    tienes manta = mboiz aguenua, y responde
    aguene gue, si tengo =
  3. Tengolo en mi poder = zuhuin aguene. zuhuin asucu˰ne
  4. Tener ojos manos &.a zupquaz aguene, zytaz a [-]
    guene &.a
  5. Tengo que deçír = chaguingaz aguene, l, chaguin [-]
    ga
    gue gue
    = no tengo que deçir. chaguinga ma [-]
    gueza = not
  6. Tengo que haçer = chaquingaz aguene, L, chaquin [-]
    ga
    gue gue
    = no tengo ʠ haçer =chaquinga =
    magueza =
  7. Tengo ocupaçion, eſtoi ocupado = chaquisca gue
    gue =
  8. Tengo de ir = inanga =
  9. Tenía de ir = chasienguepqua gue =
  10. Tener a cueſtas = zegahan azone =
  11. Tener en los brazos = zehues azone =
  12. Tener en las manos = zytan azone =
  13. Ten eſta uela = sis bela cam zo, L, sis bela mytan ˰zo =
  14. Tener gana de haçer algo = ipquauie chaquin [-]
    ga
    cuhuc aguene
    =
  15. Tengo un ojo menos = zupqua atan agueza =
  16. Tengo falta de uíſta = zupquachie magueza
  17. Tener en poco = bchaosuca =
  18. Tener neçesidad de comer pan = fun chagynga
    cuhuc aguene =
Tener
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 116v.jpg


117
  1. Tener neseçidad de algo = ipquauie chatyunyn [-]
    ga
    cuhuc aguene
    =
  2. Tener parte Con alguna muger o la muger Con
    El hombre = abohoze zemisqua =
  3. Tengo lo que e meneſter, no tengo neseçidad de nada
    abas chazynguepqua magueza, l, a[y]pqua cha[-]
    zysca magueza, nada me hace falta =
  4. Tener menos ʠ comer = unquie zequychyquy
    magueza, hysquie zequychyquy magueza,
  5. Tiene eſte hombre por amo un hombre poderoʃo,
    sis muyscan muysca cuhumas apabague =
  6. Tengo por hijo un casique = hychan psihipquas
    ichutague =
  7. Tiene muchos híjos = achutaz yn apuyquyne
  8. Tiene mucha haçienda = [a]epquaz yn a apuy [-]
    quyne
    =
  9. Tengo mucha haçienda = zipquaz yn apuyquy˰ne
  10. Tendre haçienda = zipquaz aganga, mipquaz
    aganga, [a]epquaz aganga =
  11. Tendre hijos = ichutaz aganga =
  12. Tengo dos caʃas = zuen bozaz aguene =
  13. Tengo ya tres años de amançebamiento = mançe[-]
    bar
    c zguens zocam micaz bquy. chie bozaz ab-

    quy, tiene ya dos meʃes es lo mismo que Cunplio
    ya dos meʃeʃ =
  14. Tengole assido = cam bcuzone[1] =
  15. Teńir, diçese asi = chys[quy]coc[2] bgasqua, l, chys[quy]coc[3]
    bquysqua. teñirlo de verde o aʃul =
Teñir
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 117r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido bcuzene.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido chysquycoc.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido chysquycoc.


  1. Teńir de negro = bchyusuca, actíuo, L, bchyugosqua,
    neutro =
  2. Termino de tierra = eca =
  3. Termino poner = [a]eca bzasqua =
  4. Terron = gune =
  5. Teta = chue =
  6. Tejer = ze[p]pquasqua. ymperatiuo: pquo. parti[-]
    çípíos: chapquesca, chapquaia, chapquenga =
  7. Tejer bien = ze[p]pquaz ys azasqua, l, acaban ma[-]
    gue ze[p]pquasqua =
  8. Tejer lindam.te bellam.te = acaban zquyhyc ze[p]pquas [-]
    qua
    =
  9. Tejer mal = ze[p]pquaz ys azasquaza =
  10. Tejelo bíen = m[m]pquaz ys azangaco, l, mpquaz
    cabcoc aguenengaco =
  11. Tejerlo as mal = m[m]pquaz ys azazinga =
  12. Tejido eſta bien = anpquaz ys azague =
  13. Tejído eſta mal = anpquaz ys azaza =
  14. Tejido bien = cabco, l, acaban mague =
  15. Tejido lindam.te = acaban zquyhyca, l, acaban
    zquyhyn pquaia =
  16. Tia[,] hermana de mi padre =
  17. Tio[,] hermano de mi madre = zuecha =
  18. Tia[,] hermana de mi madre = zuaia,
  19. Tia[,] hermana de mi padre = zepaba fucha =
  20. Tia[,] mujer de mi tio = zegyi =
  21. Tiempo, no ai uocablo proprio simple ʠ corresponda
    pero yremos poniendo las fraseʃ y modos de desir
donde
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 117v.jpg


118
  1. donde puede entrar eſta palabra tiempo
  2. Tiempo es ya de confesar = ie yn Confesar chiquin [-]
    ga
    c apqua
    = tiempo es ya de desir misa = ie misa yn
    nguingac apqua = Tiempo se ba haçiendo de sen[-]
    brar El maiz ie aba yn nxinga,c apquasqua
  3. Tiempo es ya de ʠ toques a miʃa = ie miʃa campana
    yn mgyinyngac apqua = Tiempo eʃ ya que di[-]
    gas misa = ie miʃa yn maguingac apqua . es
    ya tiempo de tocar a miʃa? = ieo, miʃa Canpana
    yn ngyinyngac apqua, y rresponde aun no
    es tiempo. sa apquaza ya es tiempo: ia ap [-]
    qua
    : ya se ba haçiendo tiempo: ia apquasqua
    deſta manera ʃe ban disíendo eſtas fraʃeʃ
    bariandose El verbo = apquasqua, confor[-]
    me pidiere El tiempo =
  4. Tienpo de la muerte = chihicha =
  5. Tiempo de mi muerte es ya, = ie ichihichac a [-]
    pqua. ya se llego El tiempo de mi muerte: ie =
    chihichac apquasqua =
  6. Tiempo y ora de mi muerte tiene dificultad
    de llegarse = ichihichaz acamen mague: diʃen
    asi quando por enfermedad o uejez era tien[-]
    po de morirse y no acaba de morirse,
  7. Tiempo de su muerte preguntar = ichihichaz abzis [-]
    qua
    . asi diçen, quando el que bebe tabaco pre[-]
    gunta si morira o no morira, y El rresponder
    aserca de eʃo se dise. ichihichaz =
  8. Tiempo es ya de comer = ie quychyquy,c apqua,
Tiempo
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 118r.jpg



  1. Tiempo se haçe de Comer = ie quychyquyc apquas [-]
    qua
    . a tiempo de comer, quychyquysa, Como
    El encomendero vino al tiempo del comer: paba
    quychquys ahuque, tanbien se dise: ie quychy [-]
    quy
    s apqua
    , ya es tiempo de Comer =
  2. Tiempo eſto es en tiempo de pedro = pedro fihis [-]
    ta
    ca
    =
  3. Tiempo eſto es en tiempo de Cojer maiz =
    ab achuque fihistaca =
  4. Tiempo eſto es en tienpo de Cojer turmas = iom
    pqua fihistaca =
  5. Tiempo de labranza o en tiempo de labran[-]
    za = tagua fihiſtaca
  6. Tiempo de seca = suaty =
  7. Tiempo de aguas = sie o˰aca[1]
  8. Tiempo de hambre[,] eſto es en tiempo de hambre
    yc chanyca, L, yc chany fihistaca. en tiem[-]
    po que no es de hambre. yc chan maguezacan.
  9. Tiempo quanto a = io ficaz aquyne, y respon[-]
    de mucho tiempo a: ie fiez aquyne. poco tien[-]
    po a. fiquenza =
  10. Tiempo mucho a = fanzaquie =
  11. Tiempo[,] eſto es en quanto tiempo se hiso = ficaso a[-]
    quene
  12. Tierna coʃa = ahysien mague, l, hysico =
  13. Tierno maiz = hachua, y quando aun no eſta
    granado se llama. abquy:
  14. Tierra Elemento = hicha
Tierra =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 118v.jpg
  1. Este texto tiene una caligrafía diferente y parece haber sido agregado en el siglo XIX.

119
  1. Tierra poluo = fusque
  2. Tierra ʃuelo = iegui =
  3. Tierra, patria, Rejíon = quyca
  4. Tierra caliente = sutata
  5. Tieſto = bugun
  6. Tigre = comba =
  7. Tinieblas = umzac aguequa.
  8. Tinieblaʃ auer = umzac aguene =
  9. Tirar = bsuhusqua =
  10. Tirar açialla = ai bsuhusqua =
  11. Tirar asiaca = si bsuhusqua =
  12. Tirar asíaríua = zos bsuhusqua =
  13. Tirar asiauajo = guas bsuhusqua =
  14. Tirar haçiafuera = fac bsuhusqua =
  15. Tirar haçía dentro = hui bsuhusqua =
  16. Tirarle a otro = bgyisuca. tirome: cha[a]bgyi =
  17. Tirar arcabuz flecha y otra qualquiera coʃa
    bgyisuca =
  18. Tirar a otro vn garrote para darle = btaguàsuca
  19. Tizne = umne
  20. Tiznarse = umnec zebenansuca, l, umnec izasqua,
    L, umnec inysqua =
  21. Tiznar a otro = umnec bzasqua L, umnec ze[m]men [-]
    asuca
    , L, umnec mnysqua =
  22. Tizon = gaty moque
  23. Tocar = e ichosqua, me achosqua, ze achosqua &.a
  24. Tocarse a si mesmo = zytas ze ichosqua
  25. Tocar manoseando = bgetasuca =
Todo =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 119r.jpg



  1. Todo = azon uca. asucun uca. apquan uca =
  2. Todo entero = hiſtuc azon uca =
  3. Todo yo entero = hycha hiſtuz azon uca, l, ycha hiſtuc
    izon uca =
  4. Todoʃ = azon uca, l, apuyn uca =
  5. Toda la chicha me bebi = fapquaz ie biohotes achane
  6. Todo El pan me comi = ie bgys achane,
  7. Todos an uenido = i[e] ahuquys achahane
  8. Todos se an ydo = i[e] anas achane =
  9. Todos ʃon buenos = cho fuyzgue
  10. Todos ʃomos buenos = apuyn uca chiamuysca cho =
    fuyzegue =
  11. Todos ʃon malos = achuenza, fuyzgue =
  12. Todos faltan = ahuza fuyzegue =
  13. Todos somos hombreʃ = apuyn uca chiamuysca fuy[-]
    ze
    gue
    =
  14. Todos somos honrrados = chichiegue fuyzegue,
    L, chichie zona fuyzegue =
  15. Todos somos yndios de por aí = azon uca fahac chia[-]
    muysca fuyzegue =
  16. Todo lo que ʃe puede desear eſta en el çíelo = Chapquyen
    aguen[n]guepqua fuyze çielon asucune =
  17. Todo Lo sabeis uos[,] Dios mìo = pabi Dios mio[,] mue
    mauco fuyzyn zo =
  18. Todo es de oro = nyia fuezegue =
  19. Todos lleuaron cada uno tres peʃos = azon uca tres p.s
    fuyze amny =
  20. Todos ʃon yguales = mahate fuyzegue =
Todo El día
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 119v.jpg


120
  1. Todo El día = suasi uca
  2. Toda la noche = zasi uca =
  3. Todo el día y toda la noche = suasi uca zasi uca =
  4. Todos los dias = suas puyn uca =
  5. Todas las mańanaʃ =
  6. Todas las tardes = suamn apuyn uca =
  7. Todas las noches a prima noche = zinc puyn uca, L,
    zinac puyn uca
  8. Todas las noches = za puyn uca, L, zac puyn uca =
  9. Todas las mańanas[,] en çiendo de dia = suas aga
    puyn uca, l, asuasan puyn uca =
  10. Todas las noches me leuanto a media noche = zac puy[-]
    n
    uca za pquan zequysynsuca
    =
  11. Todas las madrugadas me leuanto = suas agazac
    fuize zequysynsuca, l, suas agasc tysa fuy[-]
    ze
    zequysynsuca
    , l, ozasa fuyze zequysynsuca,
  12. Todos me quieren mal, = chusca hoca zuaican ma [-]
    gue








  13. Todauia = ec ysc uc, l, fan xie
  14. Toma, ymperatíuo = ze =
Toma pueʃ
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 120r.jpg



  1. Toma pueʃ = zeca =
  2. Tomar a queſtas = zegahan bzasqua
  3. Tomar en brazos = zehues bzasqua =
  4. Tomar a pechos la carga = zien bzasqua, l, ity [-]
    bia
    n bzasqua
    =
  5. Tomar de memoria = zepquyquy fihiſtan bzas [-]
    qua
    =
  6. Tomar fiado = ze[m]maosuca =
  7. Tomar preſtado = btyusuca =
  8. Tome preſtado de ti = mahac btyu =
  9. Tomarse a brazo partido = ubas chi[m]masqua =
  10. Tominejo aue = quynza =
  11. Tonto = pqueta [l.] tucumzi =
  12. Tontear = zepquetansuca =
  13. Topar vide encontrar =
  14. Topar Con la pared o con otra coʃa = ys izasqua
  15. Topetear uno Con otro = yns chipquysqua =
  16. Torser hílos Con laʃ manos = zimne ze[m]mu[s]suca.
    ymperatiuo: busu. partiçipios chabu[s]suca,
    chabusua, chabusunynga =
  17. Torçer hilo Con el huso = zimne bzauasuca =
  18. Torser cabuya o otra qualquiera Coʃa grueʃa
    ys zemuyhyzasuca =
  19. Torçer la coʃa que no ʃe doblega, síno que llamamoʃ
    torser eſto es darle bueltas Como se dise torser la
    llaue torser la alesna &.a ys ze[m]mansuca =
  20. Torçido eſtar El hílo = i[a] abusene =
  21. Torçido hilo asi = abus[u]uca =
Torçerʃe =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 120v.jpg


121
  1. Torserçe la cabuya, La Cuerda[,] Los nerbíos y otra q.l
    quíera cosa grueʃa = ys amuyhyzansuca =
  2. Torsida coʃa asi = amuyhyzoca =
  3. Torsido camíno = ie sie abehetoca =
  4. Torsida entrada, entrada con bueltas = quyhyca asie =
    abehetoca =
  5. Tortola = sumgui =
  6. Tortuga = cuegui =
  7. Tortero = zazaguane =
  8. Toſtar en uaso = zemmaosuca =
  9. Toſtar al fuego ynmediatam.te = bgazesuca =
  10. Toſtado eſtar asì = i[a] agazene =
  11. Toſtada coʃa aʃi = agazuca =
  12. Touillo = iomquyn =
  13. Trabajar = ichosqua =
  14. Trabajo = choque =
  15. Traer = ze[m]masqua[,] bsosqua =
  16. Tragar = ums btasqua, l, ums bgyisuca, l, guas btasqua, l, guas
    zem[e]nasuca =
  17. Trampa para cojer = cata =
  18. Tras de mi eſta = zegahan azone =
  19. Tras de mi se fue = isucas ana =
  20. Tras de mi biene = isucas axyquy =
  21. Traſtornar algun uaʃo[,] derramarlo = umc btasqua, l, umc
    bzasqua, l, umc mnysqua =
  22. Trabar una coʃa con otra = ins btasqua =
  23. Trabado eſtar asi = ins atene =
  24. Trementina = hymne, y la negra, chupqua
Trenza =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 121r.jpg



  1. Trenza = muyhyca =
  2. Tresquílar = bcahacasuca
  3. Tresquilar a rrays = hichac bcahacasuca =
  4. Tripaʃ = zimsua =
  5. Triſte = apquyquy asucan mague =
  6. Tríſte eſtar = apquyquyz asucansuca
  7. Triſte se fue = apquyquyz asucan maguec aana =
  8. Tributo = tamsa =
  9. Trocar = zemimysuca =
  10. Trocarse mudarʃe vide mudar =
  11. Tropeʃar = zecocansuca =
  12. Tropeçar cayendo = itouansuca
  13. Tronar = quycaz atinansuca =
  14. Tronco = quye tamuy, l, quye quichpqua
  15. Tú = mue =
  16. Tu padre = mpaba =
  17. Tu hijo = mchuta =
  18. Tu haçienda = mipqua =
  19. Tuerta coʃa = beheta =
  20. Tuerto eſto es ʠ le falta un ojo = [a]opqua quinta
  21. Tuerto eſto es que buelbe los ojos = [a]opqua beheta =
  22. Tuerto eſto es ʠ tiene un ojo blanco = [a]opqua suta, l, [a]opqua hana, l,
    [a]opqua sutoqua =
  23. Tuerto eſto es ʠ tiene un ojo medio ʃerrado = [a]opqua ima
  24. Tuetano = chihica quyn cuspqua =
  25. Tullìrse = zequynynsuca
  26. Tullido asi = quynysa, L, quynec aguecua =
  27. Tullido de pies o de manos = quyn genhua =
Tullise asi =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 121v.jpg


122
  1. Tullirse asi = aquynyn agenhuansuca
  2. Turbarʃe = zepquyquyz amuynsuca
  3. Turma de animal = ne iomy
  4. Turma rraíz iomza, l, iemuy =
  5. Turma amarílla = tyba iomy =
  6. Turma ancha = gaza îomy =
  7. Turma làrga = quy iomy =
  8. Turma grande = pquase iomy =
  9. Turma negra = funza iomy =
  10. Turma blanca = xie iomy =
  11. Turma negra de por de dentro = bhosio iomy =
  12. Turma harinoʃa = quyhysa îomy =
  13. Turma menudílla = iomzaga =
  14. Tutuma = zoca =
  15. Tutuma chica = chye =
  16. Tutuma colorada = tym zoque =


V

  1. Vadear El rrio, yr a pie por el agua = bxisqua =
  2. Vadedo, no tiene nombre particular
  3. Vaguear = isynsuca =
  4. Valer, tener preçío = acucague gue =
  5. Valadi coʃa = fahac aguecua =
  6. Vallado o ʃerca = ca
  7. Vara para enmaderar = uchyquy =
  8. Vara delgada = mi =
Varia coʃa =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 122r.jpg



  1. Varia coʃa = micat aguecua =
  2. Varon = cha =
  3. Vasallo = cupqua, l, cupqua chihîca =
  4. Vaçiar vide traſtornar =
  5. Vaçíar eſto es ponerlo baçío = ytuc bzasqua =
  6. Vaçia coʃa - ytuge[1]
  7. Vaçio eſtar = ytuc aguene[,] ytuc azone =
  8. Vagido tener = isan amasqua
  9. Vena del Cuerpo = chihiza =
  10. Venado = chihica, l, guahagui =
  11. Vender = zemutysuca
  12. Vendìome = chahac amuty
  13. Vengarʃe = zintaz bquyqua[2] . mintaz. m[m]quysqua. [a]entaz abquys˰qua
  14. Vengarse de palabra = zinta zegusqua
  15. Venír = zchusqua[3] . inysqua =
  16. Venir actualmente = ixyquy
  17. Venir a menudo = zchusuca[4] .
  18. Ventana = píhigua
  19. Ventura = tyquy
  20. Ver = zemiſtysuca[,] no lo e uíſto zmistyza[5]
  21. Verano tìempo de ʃeca = suaty
  22. Verdad = ocasa
  23. Verdadera coʃa = ocasac aguecua
  24. Verdaderamente = agues nuc [l.] ocánxinga =
  25. Verde color = achysquyn mague, chysquyco
  26. Verde no maduro = tyhyca [l.] chuhuchua. aienza [l.] aonanza
  27. Verdeguear = achysquynsuca
  28. Verdugo = muysca magusca =
Verdulaga =
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 122v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido ytugue.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido bquysqua.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido zehusqua.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido Zehusuca.
  5. Reconstrucción basada en el ms. 2923. fol 42 r.

123
  1. Verdulaga yerba = chiguaca
  2. Vergonçoʃa perʃona = afa[n]n mague
  3. Verguença tener = zefansuca
  4. Verguenças de hombre = nea
  5. Verguenças de muger = xigua
  6. Vez = yca [a]tac. yca bozaz &.a una uez dos uezes =
  7. Veçino = chiguaque. chiyban aguegue =
  8. Vianda = aquychyquy =
  9. Vez prímera = sas uca, l, sas quyhyna
  10. Vez segunda = amuyiaca
  11. Vez tersera = amicuca &.a
  12. Vida agena Contar = [a]eca zegusqua
  13. Vida agena Contar = [a]eta zegusqua
  14. Vida agena Contar = ica aquim zegusqua, mica mquim
    zegusqua
  15. Vída agena Contar = atymquy aica zegusqua, L, ae
    ca
    aquim zegusqua
    =
  16. Vida agena contar = atymne zegusqua, l, mica inquim[1]
    zegusqua, l, [a]eta zegusqua =
  17. Vida agena sauer = [a]eca zemucane
  18. Viejo = tybara, l, tybacha
  19. Vieja = chutqua =
  20. Vieja coʃa = saca
  21. Viento = fiba
  22. Viento Con llubia = zoque
  23. Vientre = ie, L, ieta
  24. Víga = bfue
  25. Viga ʠ suſtenta la caʃa = gue quyne
Viruelaʃ
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 123r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido mquim.


  1. Viruelas = iza, L, quyca =
  2. Víſta = upquachie =
  3. Voluntad = pquyquy =
  4. Vomitar = bcosqua neutro ymp.o abco, part.os chabcosca
    chabcoia chabconga, yten chabcuesca, chabcuenga,
    ue bgasqua: es dar arʠadas =
  5. Vomitarlo: u bcosqua
  6. Vomito = bco
  7. Vosotroʃ = mie
  8. Voz = chyza
  9. Veſtro = mi
  10. Vnbral = guisca =
  11. Vn honbre, vn caballo, vm perro = muysca ata, hycabai
    ata. to ata =
  12. Vno = ata =
  13. Vno solo = at uca, L, at upqua =
  14. Vno solo o una ʃola uez = zonata =
  15. Vntar = yc zemoho[s]suca. ymperat.o yc ohosu, yc chaha[s] [-]
    suca
  16. Vltima coʃa = bgyuc zona, l, asuhucan zona, L, bgyu
  17. Vltimamente = bgyuc
  18. Vltimamente[,] finalmente[,] al fin y a la poſtre =
    [a]eta muysa =
  19. Vʃar alguna coʃa = ipquauie btyusuca
  20. Vno tras de otro = zoian zoian, l, chican. chican l,
    gahan gahan =
Viudo = aquy[1] ˰bgye hisiu, l apquihzin mague[2]
viuda Asahaoa bgye
Voz, chyza, voz dar = zinsuca
X.
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 123v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido aguy.
  2. Este texto tachado bien pudo haber sido tomado erróneamente del lema "blanco" o "blanca", y a juzgar por la el texto que le continúa, "Viudo" y "Viuda" estaban en un principio escritos con "B" inicial (biudo, biuda). Teniendo en cuenta el tipo de caligrafía y la tinta de los tres renglones finales de este folio, estas entradas contiguas fueron copiadas del mismo documento del que fue extraída la letra B del presente vocabulario, presumiblemente por Ezequiel Uricoechea (ver Gonzalez, 1987).

124
tener voz grande = Ychizaguyn.
Echar la voz, zinsuca, minsuca ainsu &c.
vocína = ninsuguy[1] [2]

X

  1. Xabonçillo de los yndíos = fo aba y otro que aí se llama:
    fique ene[3] =
  2. Xagua con ʠ ʃe enbijan = mue =
  3. Xeme = quyhyn ata =
  4. Ximía = muysco, l, mizegui =





Y

  1. Y, conjuncíon = nga
  2. Ya = ia, L, ie L, e,
  3. Ydolo = chunso, l, chunsua, L, chunsuaguia
  4. Ydolatrar = chunso zbquysqua =
  5. Yelo = hichu =
  6. Yerno Respecto del suegro = chica =
  7. Yerno Respecto de la suegra = guaca =
  8. Yerua generalmente = muyne =
  9. Yerua que comen los Caballos = chuhuchua =
  10. Ygualar = mahatec bgasqua, l, atucac bgasqua
  11. Ygual cosa mahatec aguequa =
  12. Ymagen uque =
  13. Yo = hycha
  14. Yo mismo = hycha chanyca, l, zytas
  15. Yo ʃolo = hycha achyquysa
  16. Yo no yre = hychan inazinga =
Yo tampoco
Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 124r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido Nymsuquy.
  2. Los últimos tres renglones fueron escritos por otra persona.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido fique one.


  1. Yo tanpoco no yre = hychaz inazinga, Respondiendo
  2. Yo fui = hychague chasaia =
  3. Ysquierdo = zuin apquacague =
  4. Ynportunar = aquyn zbgusqua =
  5. Yngle = ga fihiſta [,] zica
  6. Ysquierdo brazo = zepquaca zui =
  7. Yr a comer = quychyc ina[1]
  8. Yr = inasqua =























Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 124v.jpg
  1. Morf. Puede interpretarse como quychyc(c) i-na "ir (a) comer", pero habría sido necesaria la geminación de c.

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 125r.jpg


[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 125v.jpg


126

Z




  1. Zabullirse = in zemisqua, L, isuguagosqua =
  2. Zabullir a otro = siec in btasqua, l, siec in zemutysuca
  3. Zancadílla dar = agoc itac btasqua =
  4. Zelos tener = ze[m]mosuasuca, actíuo, l, zebosuagosqua neut.o
  5. Zelosa perʃona = abosuan mague =
  6. Zorra = fo
  7. Zumo = xiu



[1]















Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 126r.jpg
  1. Justo debajo hay una inscripción manuscrita de seis renglones que está casi borrada y es difícil descifrar. Aunque de manera más clara y en letra más pequeña del siglo XIX (por la forma como fue escrita la "r") aparece dos veces la palabra "liberal". La transcripción lograda hasta el momento de todo este texto es la siguiente:
    Alabanza
    .... a la basi[li]ca:
    aun
    .... grande
    Semejanza...

    170

[Folio en blanco]



















Archivo:Manuscrito 158 BNC Vocabulario - fol 126v.jpg



129

Catheçismo =
En la lengua mosca, o chipcha=

  1. cha[ha]c uchu[1] Diosz aguenua. deçidme, âi Díos[?] =
  2. Diosz aguene gue, çi Díoz aý =
  3. Dios fioa: quantos Diosez ai[?] =
  4. Dios at ugue: un solo Dios aý =
  5. Diosz epquan asucune: dondeſta Díoz[?] =
  6. Dios chican çielon asucune[,] quycan asucune[,] yn suza fuyz-
    hgue: En el çielo y en la tierra y en todo lugar
  7. Dioz siobe: quien es Dioz[?] =
  8. Santissima Trinidad, gue: la santissima trinidad =
  9. Santissima Trinidad, sieobe. quien es la santisima Trinidad[?] =
  10. Paba, chuta, Espíritu Santo, perʃona mica Dioz at ugue =
    Padre hijo y espiritu santo, tres perʃonaʃ y un solo Díoʃ =
  11. Paba Dios oa: El padre es Díos[?] =
  12. Dios gue: Dioz es =
  13. chuta Dios oa: El híjo es Díos[?] =
  14. Dios gue: Dios es =
  15. Espiritu santo Dios oa; El espiritu ʃanto es Díos[?] =
  16. Dios gue: Dios es =
  17. Xis persona mica[,] Dioz mi[c] oa: eſtas tres personas ʃon
    tres Diosez[?] =
  18. Dios mi[c] nza[,] perʃonacan mi[c] gue[,] Diosn at ugue: no ʃon
    sinos[2] tres perʃonas y un solo Dios =
  19. haquo aguen[,] nzona Dios at ucac aguene perʃona mica
    gue um[m]gasqua: Como ʃon tres perʃonas y un solo Díos[?] =
  20. Paba[:] chuta nza Espiritu Santo nza. chuta[:] paba nza =
    Espiritu Santo nza, Espirítu Santo[:] Paba nza chuta
    nza: ysm pquaca guy, porque deſtas tres perʃonas
El P.e
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 129r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chac uzu. Más exactamente chahac uzu.
  2. Creemos que lo correcto debió ser "sino" en lugar de "sinos".


El Padre no es El hijo ni El espirîtu santo: El hijo no eʃ
El Padre ni El espirîtu santo. El espirítu santo no es El
Padre ni es El híjo =
  1. haquo haguenm pquaca persona micac aguene =
    Dioz at ugue um[m]gasqua: porque eſtas tres perʃonaʃ son
    un Dioz solo[?] =
  2. Perʃona mican uca chi axíca achie at ucac aguene
    nzona Dioz at ucac aguen chibgasqua nga ocas gue:
    Porque todas eſtas tres perʃonas tienen un mismo ʃer
    y assi no ʃon mas de un Díos solo =
  3. Enga súa, chie[,] faoa[,] cagui, pquahaza, chunsua
    guia
    [,] guatoque, sietoque, nga, ipquaue, uchasa =
    Diosc aguenua: pues el sol La luna eſtrellas luzero
    Rayos, ʃantuarios Cerroʃ y quebrada son Díos[?]
  4. ys maguisca atybe Dios nza[,] Dios chanyquy ab[-]
    quys abzyquy[1] nga sis Dios chican çielo apquas
    quycaua azon uca abquy, nga çielon aguequa,
    apquas quycan aguequa, Dios chanyca quyia gue,
    nga sis chaguesca apquan uca muysca guaca
    abgas achane. nada de eʃo que diceʃ es Dìos mas ʃon
    hechuraʃ de Díos ʠ hiso El çielo y la tíerra y todo
    quanto ai en ellos para El bien del hombre =
  5. muysca ipqua boza, Dios guihin achicha choc agan[-]
    ga
    : qual es El bíen del hombre[?] (eſto es con que sera El
    hombre dhōso[2] para con Díos[?])
  6. Muysca Dios amucanynga, nga Dios guihin aguihi[-]
    zy
    nynga, apquas muysca abgyi [y]pquana chican
    =
    çielona Dios boza ataca, achicha choinc aguenyn[-]
    ga
    . Conoçer a Díos y alcançar su graçia y amiſtad
[en eſta ui]da =
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 129v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido abxiquy.
  2. Abreviatura de "dichoso".

130
en eſta uida y goçar despueʃ de ella de Díos para çiem[-]
pre jamas =
  1. nga chibgy ypquana quyca amuia yn chipquycanyn[-]
    ga
    z aguenuoa
    : pues despueʃ ʠ nos muramos ai otra uida
    donde eſtemos[?] =
  2. yn chipquyquyanengaz aguene gue[,] muysca fisca aeba
    aquyne boza ys abcasquaza[,] hycabay nga to maia =
    cuhuc agueza[,] chie chifizca ubuca abguysquaza.
    ʃì ai porque las animaʃ de los hombres no mueren con
    los Cuerpos Como los brutos maʃ ʃon ynmortales ʠ
    nunca ʃe acaban =
  3. Muysca sis quycana, Chriſtiano choque aguenioa
    ipqua abquynga a[y]pquan guaty quycan zhos aianen[-]
    ga
    m pquaca
    . ʠ a de haçer El hombre para ser buen
    Chriſtiano en eſta uida y despues yr al çìelo[?] =
  4. Jesuchriſto creer abquynga nga atyugo choc abquy[-]
    nga
    : Creer en Jesucriſto y guardar ʃu leì =
  5. Jesuchriſto sieobe. quien es Jesuchríſto[?] =
  6. agues nuca. Diosc aguen muyscac aguen[,] Dios chuta-
    c aguen san muyscac aga[,] aguaia Santa Maria
    Virgen iec aza: fac azas, apquan Virgen, ypquac a =
    maque, nga sis achuta chanyca muysca [a]san auizioas
    Cruz fiſtan abgy. es Dios y hombre verdadero que
    siendo hijo de Dios como lo eʃ se hiso hombre en
    el vientre de la Vírgen ʃantamaría y naçio de ella
    ʠdando ella vírgen y despues murio en la Cruz
    por librar al hombre del pecado =
  7. Ngaban Diosc aguen[n]an ihahaco abgy: pues Como
    murio sí era Díos[?] =
muysca =
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 130r.jpg



  1. muyscac aguen quihic˰han abgy nga sua mican xie
    apquan ubgysaia aganyquy achich abta[,] çieloca zhos
    aiane, nga ynaca asucune apquas ubuca achie ge[-]
    ca asucu[n]nynga. murio Como hombre y al tersero
    dia rreʃuçito entre los muertos y despues ʃubio a loʃ
    çielos y alli eſta y eſtara Reynando para çienpre
  2. Ban cha[ha]c uzu[,] Jesuchriſto muysca azon uca san
    abgy nzona, muysca azon uca, chican çieloca zos ai-
    anenga
    oa
    . deçidme ahora pues murio Jesuchíſto
    por todos los hombres ʃalvanse todos[?] =
  3. Muysca Jesuchríſto, Creer abquysq˰uaza apquas
    Jesuchríſto Creer quisca nan nohocan, abty
    ugo
    abquysquazacan chican çieloca anazinga

    yn fiernoca ubuca antanga. Los ʠ no creen en
    Jesucríſto y los ʠ aunʠ creen no tienen obraʃ ni guar[-]
    dan su ley no se saluaran[,] mas ʃeran echadoʃ
    al ynfierno para çiempre jamas =
  4. Nga Jesucrísto Creer quisca nga Jesuchriſto aty
    ugo
    quisca chican çieloca ananga oa
    . y los ʠ cre[-]
    en en Jesuchriſto y guardan su ley yran al çielo[?] -
  5. Anangue[1] gue nga afizcan xie aiua aquyne
    bozan xie çielona hataca Dios huhin ahuizhyne[-]
    nga
    , nga quyca azon uca ypquac aza[han]nan[2] , nga

    [a]chicha choque [a]sucunynga muysca ypquan uca
    abgynan Jesuchríſto ahunga chiqu[i]ia chiuza
    chuenzac aguequa abzis muyian abtanga[,] ʃis[-]
    m pquaque ynacanan ubgysaia azon uca achich a[-]
    btanga. si yran y gosaran en Cuerpo y en alma de
    bienes eternos y por eʃo a de benír Jesuchrísto al
[fín]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 130v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido Ananga.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido achahannan.

131
fin del mundo a tomar quenta a todos los hombreʃ
para lo qual rresuçitaran todos los muertos =
  1. Nga muysca machuenza pecadorc aguequaz fier[-]
    no
    c anaza nyngam pquaca ipquo quinga
    = y loʃ
    malos que an pecado tienen algun rremedìo para
    no ser Condenados[?] =
  2. Bautizar anquyzacan[,] Batizar anquys Criſtiano[-]
    c agas Dios chutac agas Santa yglesia chutac agan[-]
    ga
    , si no ʃon bautizados El unico rremedio es haçerse
    chiſtianos[1] E hijos de Díos y de la ʃanta yglesia por el
    ʃanto bautizmo =
  3. Santa yglesia mahascaz ipquaoa. que entendeíʃ
    por la santa ygleçia[?] =
  4. Chriſtianoc aguequa Dios guisca apquyquyn uca
    ocas gue nohosca yse muysca azon uca Congregaçíon
    at ucac aguene Jesuchríſtoz apsihi[p]quac aguene
    Padre santo Roman suza Jesuchriſto intac asucu[-]
    ne
    nga yscan Congregaçione gue ʃanta ygleçia chia
    [-]
    xca. La congregaçíon de los fieles Criſtianoʃ
    Cuya cabeza es Jesuchriſto nueſtro ʃeńor y su fica[-]
    río en la tierra El padre santo de rroma =
  5. Nga chriſtianoc aguequaz batizar anquysa[n]
    a[y]pquana pecar abquynan fiernoc anaza nengan[-]
    m pquac ipquo quinga, y si son bautizados y an tor[-]
    nado a pecar que an de hacer para no ser condenadoʃ[?]
  6. quiia uza pecadoz apquyquyc atyzyns saçerdote =
    boza Confesar abquynga, confesar sus culpas al sa[-]
    cerdote y arrepentirse de ellas_
  7. Nga yse abganan çieloc ananua. y asiendo eſto se
[ʃeran]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 131r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "chriſtianos" en lugar de "chiſtianos".


ʃeran saluos[?] =
  1. Dios atyugon siez ʃanta ygleçia atyugon siez
    choc abquynan Diosz ipquauie azon uca quyhy[-]
    ca
    ai yquy atyhyzyns aguaque asoquen siez

    aguesnuquy yquy atyzyns abguyn guicane sie
    ysc uc aguen[n]an ocansi[n]nga çieloc ananga. si se[-]
    ran[,] si permaneçen en Cumplír los mandami[-]
    entos de Díos y los çinco de la yglesía ʠ ʃon a[-]
    mar a Díos sobre todas las coʃas y a tu proxi[-]
    mo Como a ti mismo =


  2. Quando ʃe echan las fieſtas a los yndíoʃ se podra desir aʃi[:]
    Aica Luneʃ, l, moza Marteʃ &.a ca, cupqua fieſta gue =
    fieſta guardar mibquynga mihuquys misa mibnyqua[-]
    nenga
    [,] mitan miguen michozinga[,] xis chaguisca mib[-]
    quyzac apecado cumin gue[.] mibquyzinga[.] mibquynan
    fiernoc mi[a]antanga =[1]


Para laʃ vixilíaʃ =

  1. Jueueʃca l, viernesca chihic acanza[,] iusucaue chutquin ty[-]
    bar
    in guaiquin chyquyc abzihina chonga abca ynai[-]
    a
    n choc mibizan mibcazingaco. mibcanan mifizca
    [-]
    z aguaiannenga fiernoc antanga = es[2] vixilia no eʃ
    dia de Carne[,] nadie la coma si no fuerẽ los enfermoʃ
    y los viejos enfermos que con lisençía del padre la
    podran comer[,] mas los demas no[,] que pecan mortal[-]
    mente =
El perçígnarse =
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 131v.jpg
  1. "Esta frase se puede traducir de la siguiente forma:
    Mañana lunes, o pasado mañana martes, etc. El día siete es fiesta. Guardaréis la fiesta, vendréis y escucharéis misa; no trabajaréis en vuestra labranza o en vuestra casa. [No hacer] esto que digo es un grandísimo pecado. No [lo] hagaís. Si lo hacéis os arrojarán al infierno".
  2. Creemos que lo correcto debió ser "La" en lugar de "es".

132

El persígnarse =

  1. Santa Cruz [a]oque hus zona chisabac aguequa chiyban to,
    chigue Díoz, Paba nga chuta nga Espiritu santo ahyca amen =
    Por la seńal de la Santa Cruz de nueſtros enemígos líbanoʃ[1]
    ʃeńor Díos nueſtro en el nombre del p.e y del híjo y del espiri[-]
    tu santo amen Jesuʃ =

El Pater noster[2] =

  1. chipaba guate quycan zona umhyca achie chigusqua.
    Padre nueſtro que eſtaʃ en el çielo ʃantificado se[3] El tu nombre,
  2. vmquyca chimuys huca, vnga[4] a nos El tu rreyno =
    vmpquyquy çìelon aquy nuca guehesca sin[a]ca nsie aquy[-]
    nynga. âgaʃe tu voluntad asi en la tierra como en El çielo_
  3. Suas puyn uca chihucu manysca chifun ba chihucu nu.
    El pan nueſtro de cada dia danosle oi =
  4. nga chichubia aapqua umuzinga chie chihuihin achu[-]
    bia
    gue aapqua chigusquaza guehesca
    , y perdonanos
    nueſtras deudaʃ asi como nosotros las perdonamos a nues[-]
    tros deudoreʃ =
  5. Pecadoca chibenanzinga nzhona achie[5] u mtazinga =
    y no nos dejes caer en la tentaçíon =
  6. Nga hataca chisan umpqua[n]nyngaco amen Jesus mas
    libranos de mal amen Jesus =

El avè María =

  1. vmpquyquy muy[i]an zo María = Díos te salue María =
  2. Dios graçia boza yes umsucune, llena de graçía =
  3. Dios umpquyquyna azone: El Señor es contigo =
  4. fuhucha apquan uca [a]obana mue at ugue umchiegue =
    bendita tu ereʃ entre todaʃ las mugeres =
  5. Nga umyeque zona Jesus nsie achiegue, y bendito es El
[fruto]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 132r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "líbranoʃ" en lugar de "líbanoʃ".
  2. Traducción del latín: "El Padre Nuestro".
  3. Creemos que lo correcto debió ser "sea" en lugar de "se".
  4. Creemos que lo correcto debió ser "venga" en lugar de "vnga".
  5. Creemos que lo correcto debió haber sido achie chie.


fruto de tu uìentre Jesus =
  1. Santa maria Virgen Dios guaia[,] chie nga azonuca
    muyscaz achuenza quysca ba nga ys chibcascanan
    chisan umcubun[n]ynga amen Jesus; ʃanta Maria Vír[-]
    gen y madre de Díos Ruega por nosotros los pecadoreʃ
    aora y en la ora de nueſtra muerte amen Jesuʃ =


El Credo =

  1. Paba Dio[s]z ocasac zegusqua ypquabe apuys aza nquis[-]
    ca
    guaty quyca nga quycagua azonuca qu[y]ia
    .
    Creo en Díos padre todo poderoʃo Crìador del çielo
    y de la tierra =
  2. Nga Jesuchiſto achuta atupqua chipaba ocasa[-]
    c zegusqua. y en Jesuchíſto[1] su unico hijo ʃolo señor
    nueſtro =
  3. Espiritu santo puyquync muyscac aga, nga aguaia
    Santa Maria uírgen abxiquy. ʠ fue consebído
    por obra del espiritu santo y naçío de la Virgen
    Santa María =
  4. Poncio Pilato huihin guahaica is aquyne Cruz
    fihistac anza ys abcaque nga hichac ancha[2] , y
    padeçio debajo del poder de ponçio pilato fue Cru[-]
    çificado muerto y sepultado =
  5. ynfiernoc guas ami sua mican xie ubguẏsaia ga[-]
    ny
    quy chi[chy] abta
    , Desendio a los ynfiernos y al ter[-]
    sero dia resuçito entre los muertos.
  6. Guaty quyca zos aiane nga paba Dios yta cho hus a[-]
    tyhyquy. ʃubio a los çielos y eſta sentado a la dies[-]
    tra de Díos padre todo poderoʃo =
[yn]an_
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 132v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Jesuchriſto" en lugar de "Jesuchíſto".
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido anza.

133
  1. Ynan xie ubguysaia nga [a]opqua bîza quyia
    uza pecado muyian abtayìoa ahunga, de
    donde bendra a jusgar a los viuos y a los muer[-]
    tos =
  2. Espiritu santo ocasac zegusqua, Creo en El espí[-]
    rítu santo =
  3. Santa ygleçía catolican xie santo chusc atuca[-]
    c aguequa La ʃanta ygleçía Catolica La comunì[-]
    on de los ʃantos =
  4. Nga chiquyia chiuza pecado aapquaz agus[-]
    qua
    za
    La rremision de los pecados =
  5. Nga ubguesayia apquan uca achich abtanga
    La rresurreccin de la carne =
  6. Nga yn chis[i]enga quyca hataca achahansuca[-]
    za y la vida perdurable que nunca se acaba
    amen Jesus =

Los Mandamientoʃ de la ley de Díoʃ

  1. Dios atyugo chuc chiquynga ubchihicague, loʃ
    mandamientos de la lei de Díos son díeʃ =
  2. aquyhyn zona Dios ypquabie zonuca fihiſtan
    umhuc atyhyszhynnynga, El primero amaraʃ
    a Díos sobre todas laʃ coʃaʃ =
  3. amuyian zona Dios fiſte hacazhaca jurar um[-]
    quyzinga El 2.o no juraras su santo nonbre en bano
  4. A[m]micun zona domingo, nga, fieſta achie umzyn[-]
    ga
    , El tersero ʃantificar las fieſtas =
  5. a[m]muyhcycun zona umpaba umguaia achie um[-]
    [m]unga, El quarto onrraras padre y madre =
  6. amhuyzccun zona muy[s]ca um[m]guchinga[1] , El
[quinto]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 133r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido umguzinga.


quinto no mataraʃ =
  1. abtason zona mafucha aboza ummizinga, El
    seſto no fornícaraʃ =
  2. abcuhupquan zona ubiago um[m]quyzinga, El seti[-]
    mo no hurturaʃ[1] =
  3. Absuzan zona muyngago umguzinga, El octabo
    no lebantaraʃ falso teſtimonío =
  4. Amacum magui a[y]bas mazhyzinga, El nobeno
    no Cudiçiaraʃ la muger de tu proxímo =
  5. Amubchicun zona, maipqua maguaca a[y]bas ma[-]
    zyzinga, El deçimo no Cudisiaras los bieneʃ agenoʃ
  6. nga sina biza tyugo ubchihica bozac agasqua Dioʃ
    ipquauie zonuca fihiſtan umtyhiznynga a[-]
    pqua
    s umguaque mue umguesque nuca um[m]tyzyny[-]
    nga
    , eſtos díes mandamientos se ençierran en
    dos[:] en amar a Dios sobre todas las coʃas y a tu pro[-]
    ximo como a ti mísmo =

Los mandamientos de la s.ta madre ygleçia =

  1. Santa ygleçía chiguaia atyugo choc chiquynga-
    hyzcague, Los mandamientos del[2] santa madre
    yglesia ʃon çinco =
  2. aquyhyn zona domingo nga fieſta miʃa hiſtuc a
    zonuca um[m]nypquanynga, El primero oyr mísa en[-]
    tera todos loʃ domíngoʃ y fieſtas de guardar =
  3. amuyan zona zocam puyn uca yc[a] ataca Confeʃar
    um[m]quynga nga um[b]guyioa apuyquynan Confesar
    um[m]quynga nga ʃacramento atybe umhuc a[m]nyn[-]
    ga
    nan nga yns ay um[m]nynganan Confesar um[m]quyn[-]
    ga
    , El segundo Confesar a lo menos una uez
[en el ańo]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 133v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "hurtaraʃ" en lugar de "hurturaʃ".
  2. Creemos que lo correcto debió ser "de la" en lugar de "del".

134
En el ańo por la quareʃma o ante[1] çì a o espera de
auer peligro de muerte o çi a de dar o rreçìuír al[-]
gun sacramento =
  1. A[m]micun zona quaresma aapquansynga paʃ[-]
    qua
    na Comulgar um[m]quynga
    , El tersero comulgar
    de neʃeçidad por paʃqua florida =
  2. A[m]muýhyscun zona chiguaia santa ygleçia aju[-]
    nar
    quyu chi[a]abganan ajunar um[m]quynga
    , El
    quarto ajunar quando lo manda la santa madre
    ygleçìa =
  3. amhyhyscun zona diezmo, nga primiçia ay um[m]ny[-]
    nga
    , El quinto pagar diezmos y primìçíaʃ =

Los sacramentoʃ =

  1. Chiguaia ʃanta ygleçia aʃacramento Cuhupqua
    gue, los ʃacramentos de la santa Madre ygleçia
    ʃon síete =
  2. aquyn zona batismo gue, El primero bautismo_
  3. amuyian zona Confirmaçion gue, El 2.o Confirmacíon
  4. a[m]micun zona penitençia gue, El tersero penìtençía =
  5. a[m]muyhycun zona Comunion gue, El quarto comunion_
  6. amhyzcun zona extrema unçion gue, El 5 eſtrema unçíon
  7. abtason zona orden saserdotal gue, El, 6 orden sacerdotal
  8. abcuhupquan zona matrimonio gue, El 7 matrimonio_

Laʃ obraʃ de miserìcordia =

  1. Chiguaque ʃan chipquaniyoa chiquinga chiguin[-]
    ga
    quihicha muyhyca gue
    . Las obraʃ de miserícordia
    son catorçe =
  2. Cuhupqua amuysque aquyn hus zona gue, amuia cu[-]
    pqua
    afisca hus zona gue
    Las çiete Corporales y laʃ
[çiete ]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 134r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "antes" en lugar de "ante".


çiete espiritualeʃ =
  1. Cuhupqua amuysque hus zonac aguequa sis gue
    Las çiete corporaleʃ son eſtas =
  2. Aquyhyn zona chasganuca quychiquy ahuc um[m]nyn[-]
    ga
    . La primera dar de comer al que a hambre =
  3. Amuyian zona puyhyzhynuca um[m]sienynga, La ʃe[-]
    gunda dar de beber al qua a çed,
  4. A[m]micun zona iuquynque guequa amuys um[o]pqua
    um[m]chibuynynga, La tersera visitar los enfermoʃ
  5. A[m]muyhycun zona baia fac um[m]tanga, La quarta
    rredimir al cautiuo =
  6. Amhyzcun zona chuisques suza [a]chin afoia absu[s] m-
    [m]zanga: La quinta veſtir al desnudo_
  7. Abtason zona guebac aguequa umquypqua hoc_
    um[m]nynga: La seſta dar poʃada al forastero =
  8. Abcuhupquan zona ubguysaia hichac um[m]zanga, La
    setima Enterrar los muertos =


  1. Nga cuhupqua fizca hus zona sis gue, Las siete
    espirituales ʃon eſtas =
  2. Aquyn zona amucanzacan ahuc amganga, La prí[-]
    mera enseñar al que no ʃabe =
  3. Amuyian zona puyquychie aguezacan ahuichyc
    choc um[m]unga: La segunda dar buen consejo al ʠ lo a menes˰ter =
  4. A[m]micun zona muysc[a] ata chuenza quisca yquy um[-]
    [m]xisuagonga: La tersera Caſtigar al que hierra =
  5. A[m]muyhycun zona chuenza mahas anquynan
    aapqua umguzinga: La quarta perdonar las ynjuríaʃ
  6. Amhyzcun zona muysca atebie ma[m]maysucanan
    aobac uminzhinga hycazaque umzon[n]ynga, La quín[-]
[ta sufrir]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 134v.jpg



quihichan Confesar um[m]quyza: ˰yc geuc˰ua ipquan ˰amas
qua: xis ipquan, Dios [a]obaca chuenza guhaica,
um[m]quy mpquaca aapqua aguzinga umzinga nga
umguaque atabe chuenza muhẏsynzaz ys um[m][-]
quynan aitaz umguquenan, com haquybique
um[m]quynan pe˰rdonar umzinga =

[Preparación para la confesión]

  1. Ieo ficaz aquyn Confesar um[m]quy. quanto tiempo a
    que te Confesaſte[?] =
  2. Quaresma,z hys mieca zocam ana Confesar, um[m][-]
    quyoa, Confesaſte la quaresma pasada[?] =
  3. zocam uo[n]n Confesar um[m]quyoa, Confesaſte aora dos
    añoʃ[?] =
  4. Zoca[m] min, muhcan, hyzcan, ta[a]n &.a aora 3. 4. 5. 6. =
  5. Pecado maquyia, maguza yquy masunoa yn
    xie Confesar, um[m]quyioa umpquyquyz [y]quy um[m]ta[-]
    oa, los pecados que abeis hecho dhō e ymajinado
    hacer abeislos traido a la memoria para Confesarloʃ[?]
  6. Pecado maquyia quichana umpquyquyz athy[-]
    zhensu[c]a
    por aber hecho pecados os duele El corazon[?]
  7. Chibu: sa, chipaba Jesuchriſto Cruz fiſtac abgy
    zac ucua[1] , chie azon uca, suetiba abayaquy chigu[-]
    ene
    : nga chipaba Jesuchriſto chisan abgy quycha[-]
    na
    , suetiba huina fac chiabta; nga achutaquy

    chiabganga, chisan xis abquy quychana, chi-
    paba chiDiosc aguene mpquaca chipecado
    boza ahoc oguaica[2] chibquy quychana chipquy[-]
    que
    z atyzynynga
    . anteʃ que nueſtro ʃeńor Jesu[-]
    chriſto murìera en la cruz todos nosotros eramoʃ
    esclauos del demonio y porque Chríſto murio
[Por_]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 135v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido uca.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido aguaica.

136
por noʃotros nos saco del poder del demonío
y nos hiço sus híjos y porque hiso eſto por noʃotroʃ
y ser nueſtro Díos y seńor nos a de doler El cora[-]
zon de auerle enojado con nueſtros pecados =
  1. Zeca, maquyia, maguza, yquy masunoan sie, cha[ha]c
    uzu: um[m]sienzinga um[m]fanzinga, pecado atybe, um=
    puyn aganan, um[g]uzacan, umfisca aguaianenga.
    ea pues, deçíd los pecados que aveis hecho, dhō, y.
    pensado: no tengais míedo, ni uerguenza: porʠ
    sí dejais de Confesar, algun pecado mortal, ʠ ʃe os
    acordare; vueſtra alma se condenara =

[Primer mandamiento.][1]

  1. Chiguaia ʃanta yglesía, quisca guisca chihuc gues[-]
    ca
    ocasac, umgusuoa
    . Lo ʠ nueſtra madre, La Santa
    ygleçía haçe dize, y enseña desis uos ʠ es uerdad[?],
  2. Zaita miguecha, miguexica, hizca toba quyia um[-]
    mocan[n]uoa, com um[m]quysuoa. ʃabeis haçer las he[-]
    chizerías que vueſtros tíos y abuelos haçían antí[-]
    guamente o las haseíʃ[?] =
  3. Vmguaquez aiunan, tybara gue, fucha ch[u]u, osca io[-]
    t
    u, iusuca, abgynyioa abgynzhynyioa: chichiba um[m]
    [-]
    gaoa com, mipquabez aguezac aganan, mipqua uaca
    azasinan, ummistynyngaoa, com ummiſtyzhin[-]
    ga
    oa. xis uaca osca iotu, fucha ch[u]u, umty[u]oa
    . quan[-]
    do eſta algun pariente vueſtro enfermo mandaíʃ
    a algun bíejo, ʠ masʠ haio, o tome tabaco, para uer
    si morira o sanara El enfermo, o mandaís que hagan
    eſto para ʃauer si allareíʃ lo que ʃe os a perdido[?] _
  4. vmie uac azana, sas micaca migu[a]ia quisca um[-]
    chuta um[m]tyus amnes amos[u]ua. quando paris, man[-]
[daís]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 136r.jpg
  1. En este lugar parece empezar el primer mandamiento y por ello hemos colocado este título que está ausente en el original.


dais que lleuen vueſtros híjos a lauarlos como ha[-]
çian vueſtros passados[?] =
  1. vm[m]uysuoaz aguaian[n]a ocasc umgusuoa. Creeis en
    ʃueños =
  2. ʃumyguiz acon[n]an sunemoque zha rintez ain[n]a
    ui chemsiez xcha nga guesca xcha ba com ichu[-]
    ta
    zubatan biza abgyioa ʃiqua cha[ha]s aquynsuca

    um[m]gaoa. quando llora la tortola Canta El uiche[-]
    ro, y la lechuza de noche Creeis que es para moriroʃ
    uos o alguno de bueſtra caʃa[?] =
  3. Suetyba chequy bohza umcubunuoa, nga, ys acubun
    ocasac umguquyoa. aueís hablado Con algun mohan
    dando Credito a lo ʠ diçe[?] =
  4. Chunsuaguia aboza umcubunuoa ipquabe aboza
    umchioa, nga, sis guaca nyia com chuecuta,
    ba, amuys um[m]nyoa com umza[go]oa. aueis habla[-]
    do Con algun ydolo pídiendole alguna coʃa y pa[-]
    ra eʃo abeisle ofreçido plata o esmeraldas, o aueíʃ
    ayunado[?] =
  5. Cuzafiba ipquabe oc um[m]nyoa. aueis ofreçido algo
    al guracan[?] =
  6. Sua chie faoa, Dios gue umpquyquyz ec amioa.
    El sol Luna Y eſtrellas aueislas juzgado por Díoʃ[?]
  7. Ipquabe chibchazhum, Bochica, suetyba aquymu[-]
    y
    miguecha miguaia hoc agaia mue ocasac um
    [-]
    gucoa, Las Cosas ʠ los miníſtros del demonio en[-]
    señaron a vueſtros antepaʃados Creeis ʠ ʃon uer[-]
    dadeʃ[?] =
  8. Chyquy, Dios, aquymuy, mihoc aguesca ocasac
[umguoa]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 136v.jpg


137
umgucoa. Lo ʠ os enseńaron los miniſtros de Díoʃ
Creeis ser uerdad[?] =
  1. vmpecado mafie quichana Dios sis ichubia
    fiſta btazinga, umpquyquy tena, yquy um[m]sunuoa
    porque tengais muchos pecados aueis pensado en
    vueſtro Corazon que no os los perdonara Dios[?]
  2. Chie cupqua cieloquy chinazinga umgaoa chi[-]
    bgynan chifizcan xie abgynga com zoque a[-]
    [n]ga chica ba com guiac aganga. aueis dhō noʃo[-]
    tros, yndios, no iremos al çielo porque en muri[-]
    endonos, nueſtras almas tanuien an de morir
    o se an de ir al paramo, y haçerse benados o hoʃos[?]
  3. vmguaquez abgynan zaita cuhuca agu[a]haia
    ny[e] my[e] um[m]quysuoa. quando se muere algun pari[-]
    ente vueſtro haçeisle las onrras Como hasían
    vueſtros antepaʃados[?].

Segundo Mandamíento =

ienza
  1. Dios fiſta com Cruz fiſta ba quyzagoca jurar
    um[m]quyoa. abeís jurado El nombre de Dios en uano[?]_
  2. iemza jurar um[m]quyoa. aueis jurando Con mentira[?]_
  3. yca ficac[o]a jurar um[m]quy. quantas ueçeʃ aueís jurado[?]
  4. Juſtiçia [a]obana ˰ienza quyzagoca jurar um[m]quyoa. aueíʃ
    jurado Con mentir[1] delante de la juſticia[?] =
  5. Muysca atebe juſtisia [a]obana iemza jurar maquyia
    um[m]ty[u]oa. aueiʃ mandado alguno que jure con men[-]
    tira delante de la juſtiçía[?] =
  6. Iemza umpaba fiſta umguaia fiſta com umchuta
    fista jurar um[m]quyoa. aueis jurado por vueſtro
Padre
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 137r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "mentira" en lugar de "mentir".


Padre o madre o por vueſtroʃ híjos Con mentira
  1. Dios fiſta ipquaue cho zybquyzinga zynyia ze[-]
    [m]maozinga iusuca guena zymizinga guhaia hycha[-]
    que zybzazinga umgaoa. aueis jurado de no haser
    bien de no preſtar dinero, de no uisitar enfermoʃ
    o enterar muertos[?] =
  2. Vmguaque umsoque chuenza guhaica um[m]quyn[-]
    ga
    , jurar um[m]quyioa
    , aueís jurado de haser algun
    mal o dańo a vueſtros proximos[?] =

Trsero[1] mandamíento

  1. Domingo fieſta ubaca miʃa ys um[m]taoa, com ys guaca
    umchosua. aueis dejado de oír míʃa los domíngos y fiéſtaʃ
    o abeis trauajado en ellos[?] =
  2. Chyquy sis fieſta ysoa pqupqua fieſta gue abgana
    ys ubuca miʃa ys um[m]taoa com choc um[m]quyo =
    En laʃ fieſtas que el P.e dìse ʠ ʃon fíeſtas de yndíoʃ,
    aueiʃ dejado de oír miʃa o aueys trauajado[?] =
  3. Ygleçia tyna miʃaz angusquana quycana um[-]
    guqueoa. míentras ʃe dise míʃa aueiʃ parlado en
    la ygleçia[?]
  4. Ígleçía tyna muysca atybe um[m]guoa com umtyh-
    qua
    oa
    : aueis muherto o herido alguno en la yglesía[?]
  5. Ígleçia tyna fucha atube aboza ummioa com a[y]bas
    umzyquyoa. aueis Conosido Carnalmente en la y[-]
    gleçia alguna muger, o aueis deseado haserlo[?] =
  6. Quaresma atube Confesar ys um[m]taoa: aueis deja[-]
    do de confesar alguna quaresma[?] =
  7. Viernes quaresmain guequa nauidad uigilia
Pasqua_
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 137v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "Tersero" en lugar de "Trsero".

138
Pasqua Resurrecçíon Vigìlìaín xie yunar um[m]quyoa
aueis ayunado los viernes que ai en la quaresma y laʃ
Vígilias de nauidad y Resurrecçion[?] =
  1. Chyquy ígleʃia tyna umubana míʃa abquyna guas[-]
    gua
    suec abgana bendita agua umgec abtana sie sue[-]

    c aguequa umgec abtasqua ynga ynaia azonocua iglesia
    tyna chyquy quisca umuquan a˰chazanyoa. lo que el pa[-]
    dre hase en la yglesia, delante de uos Como es desír míʃa,
    bautisar niños, echaros agua bendíta y otras coʃaʃ
    aueyslas despresiado[?] =
  2. Jesuchriſto aoba auquy Cruzin sie chiguaia Virgen
    aoba auquy umuquan azanyeoa. La ymagen de Jesu[-]
    chrísto, La Cruz y las ymagenes de la Virgen nueſtra
    ʃeñora y de otros ʃantos aueislos[1] tenído en poco[?] =
  3. Misaz fien i[a] angusquana ui [m]mioa, aueis entrado
    tarde a míʃa[?] =
  4. Misaca vangelio ypquana ui [m]mioa. aueis entrado
    en miʃa algunas ueses despues del euangelio[?] =
  5. Yca atybe Comendero mpquaca Corregídor mpqua[-]
    ca chyquy mpquaca uchasa umchubia muexca
    mpquaca misaz ys um[m]taoa. aueis faltado algu[-]
    nas ueçes de misa por miedo del encomendero, del core[-]
    gídor, o del padre o por deuer algo y no pagarlo[?] =
  6. Yca atabe umgimqua umchisuoa maguezan os [m]ma[-]
    zenga mpquaca maguezan misac umhuzaoa. aueiʃ
    dejado de uenír algunas ueʃes a miʃa por no tener man[-]
    tas que poneros[?] =
  7. Yca atabe miusuquan mpquaca miʃaz ys um[m]taoa[?],
aveíʃ
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 138r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "aueislas" en lugar de "aueislos".


aueis faltado algunas ueçeʃ a la miʃa por eſtar
enfermo[?] =
  1. Ys miusuquana miʃa m[m]nyquazana, pecadoc umgu[-]
    que
    oa, pecadoc um[m]sunoa
    , y quando eſtauas malo
    que no oiſteis misa pensaſteis quera pecado[?]_
  2. Consertadoc umguen umpquaca baquenoc umguen mp[-]
    quaca
    misaquy umhuzaoa
    : por ʃer Consertado aueíʃ
    dejado de uenir a míʃa[?] =
  3. Mue aquynza mpquaca mpquyquy magueza mpqua[-]
    ca miʃaz ys um[m]taoa. por no poder mas y sin culpa
    vueſtra aueis faltado a la miʃa[?]_
  4. Nga ynacan ys um[m]tana aquynzan mpquaca um[-]
    pquyquyn maguezan boz, umpquyquy guec umgucoa.
    y faltando entonses por no poder mas y sín tener cul[-]
    pa pensaſtis que era Culpa vueſtra[?] =
  5. Iusucua fon umzona[1] mpquaca misac umhuzaoa;
    por eſtar Con algun enfermo no ueniſtis a misa[?]_
  6. ʃis um[m]quysqua bohoz iusucua fon umzon bohoz,
    mue chanyque miusucua bohoz, umchana, um[-]
    gib˰mqua, maguezan bohoz masiruir maquy um[m]quys[-]
    qua
    , umpaba um mabtasquaza bohoz nga ynaca
    ,
    misaz ys um[m]tana, mue umchubiac agueza, pecadoc
    umguzinga, pecado yque um[m]su[n]zinnga mue um[-]
    huinia pecadoc umguquena, pecado um[m]quysqua[-]
    za nan quam. hysy pecado |cumin um[m]quysqua
    quando eſtais de esa suerte ocupado aconpańando
    algun enfermo o que uos lo eſtais o quando no teneíʃ
    manta ʠ poneros o sois Consertado y vueſtro amo
os ocupa.
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 138v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido umzone.

139
os ocupa, no es Culpa Vueſtra El faltar a miʃa
y asi no jusgueis que lo es porque si lo jusgais areíʃ
pecado mortal aunque no lo sea =

quarto mandamíento =

  1. VmPaba umguaia mue umquyia[1] muexhica
    yn maysquisa achie umquyioa. aueis hon[-]
    rrado a vueſtros padres y a bueſtros mayoreʃ[?]
  2. vmpaba umguaia pobrec agana um[m]˰nez yc amina
    ma[ha]c atyzhynoa yie osezhenga nxie hoc um[m]neoa.
    Eſtando vueſtros padres pobres o enfermos os a[-]
    ueis Conpadecìdo de ellos y Remediadoles ʃus ne[-]
    ʃecidades[?] =
  3. Vmchuta umbosquaoan xie chuenza guhaica
    abquynan yquy umsisuoagosua. quando vueſtroʃ
    hijos o criados hasen alguna coʃa mala Reprehen[-]
    dislos[?] =
  4. vmchuta umguasua utrina sicas um[m]chysyoa,
    nga quichana sa umchuta atube suec agazaoa
    aueis eʃcondido vueſtros hìjos que no salgan a la do[-]
    trína, y por eſto teneis algun hijo sin bautisar[?] _
  5. Muysca atebe izhys m[m]iſtyna fucha aboza acu[-]
    bunsuca
    na achue umgaoa com ubia nga um
    [-]
    gaoa. por uer vueſtro proxímo ablando
    Con alguna muger dijísteis que seria su mançeba
    o dijiſtis que era ladron[?] =
  6. vmpsiqua umtybara gue. apquas chyquy sue
    achiez um[m]zaoa. aueis tenido rrespecto a bueſtroʃ
    Casiques y Capitanes y a los saçerdotes y espa[-]
    ñoles[?] =
quinto =
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 139r.jpg
  1. Creemos que lo correcto era mcaca.

quínto mandamíento =

  1. Vmguaquy bohoza, umgensuoa umminagoa um[-]
    caqueoa. aueysʃ os enojado Con vueſtros paríenteʃ
    rrenido[1] o peleado[?] =
  2. Ficoa fiquenzaoa. bchahanoa. fue poco o mucho[?]
  3. Muysca fiqua bohoza minago. Con quantos aueis rreńido[?]
  4. Vmchihica boza umgẏi vmubso umquñada mina[-]
    go
    . aveis rreńido con vueſtro suegro o ʃuegra Cuńa[-]
    do o Cuńada[?] =
  5. Vmchihica vmgyi boza umminagoa. aueis rre[-]
    ńído Con vueſtro híerno o Con vueſtra nuera[?] =
  6. Vmguaca vmgeca minago. aueis Reńìdo Con vueſtro
    hierno o con vueſtra nuera[?] y si fuere muger =
  7. Vmguaca umchasuaia umCuńado umgeca abo[-]
    za
    minagoa
    . aueys Reńído Con vueſtro suegro suegra
    Cuńado o Cuńada[?] =
  8. Vmgui boza umcaquyoa. aueys peleado Con Vueſtra
    muger[?] =
  9. Vmsaoa boza. Con Vueſtro marido[?] =
  10. Muysca atebe muhuc a[g]uaicansuoa. aborreseíʃ
    a alguien[?]:
  11. Cha atube com fucha atube umguoa com um[-]
    thyquaoa. aueys muerto o herido algun hombre
    o muger[?] =
  12. Muysca atube muhc auaicansuca mpquaca nga
    abgybe um[m]gaoa. por ʠrer mal alguna perʃona a[-]
    ueisle desseado La muerte[?] =
  13. Mue chanyca nga zibgybe um[m]gaoa. aueis os
    deseado a vos mismo la muerte[?] =
Muysca

Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 139v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "rreńido" en lugar de "rrenido".

140
  1. Muysca umiec azo[n]na guan um[m]taioa guaca =
    hizca toba m[m]iotuoa com sis guaca muyia ipqua[-]
    ue
    um[m]quyoa com yquy um[m]suneoa
    . Eſtando vos pre[-]
    ńada aueís tomado algun bebediço o hecho algo
    para mover la Criatura o aueis deseado hacérlo[?]
  2. Muysca umguioa uaca hizca toba hoc um[m]nyoa
    com hoc um[m]nynga um[m]suneoa. aueis dado algunas
    yeruas venenosas a alguien para matarlo, o dese[-]
    astis hacerlo[?] =
  3. Vmsaoa uchas afucha ac abaquy[n]nenga mpqua[-]
    ca hoc ahuaicanynga ûaca hizca toba hoc um[m][-]
    nyoa com nga hoch um[m]ny um[m]gaoa. aueis dado
    a Vueſtro marido alguna yerba, para que auo[-]
    rresca y oluide alguna muger o aueis deʃeado
    hacerlo[?] =
  4. Muysca atube boza minago quichana aboza
    umcubunzac ag[u]oa. por auer rreńido Con algui[-]
    en aueisle quitado la habla[?] =
  5. Muysca achuencha[1] uaica mhas quyia umboza
    acubonio[a] com perdonar ma[ha]c abzi[i]oa ummuys_
    ahuquyna puena umboza zecubunzînga perdo[-]
    nar
    zebquyzinga zebgynan zefizca gue um
    [-]
    boza acubu[n]nynga. uiniendo alguno ʠ os[2] hecho
    mal a hablaros y pediros perdon aueis dhō an[-]
    da que no quiero ablar con uos quando me muera
    ablara Con uos mí alma[?] =
  6. Muysca chuencha[3] uaica ys maquyia aboza per[-]
    donar
    um[m]chioa[4]
    . aueis pedido perdon a la perʃona
    que uos hiçiſtis algun mal[?] =
[seſto =]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 140r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido achuenza.
  2. Creemos que lo correcto debió ser "os ha" en lugar de "os".
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido chuenza.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido umzioa.

El sexto mandam.to

  1. Mançebadoc umguynuoa. eſtas amançebado[?]_
  2. Ficaz aquyn mançebarc umguene[1] . quanto temp[2] a que
    eſtas amançebado[?] =
  3. Fucha fioa aboza ummioa pecar um[m]quyoa, Con
    quantas mugeres aueis pecado[?] =
  4. Ata ata achc, achc yca ficaqua aboza pecar m[m]quy
    quantas ueʃes aueis pecado Con cada una[?] =
  5. Yca bicaca a[y]bas umzequeoa umpquynía aga. quan[-]
    tas ueʃes las aueís penʃado y deʃeado[?] =
  6. guasgua fucha sa chac azaza um[m]ioa. aueis pe[-]
    cado Con alguna donçella[?] =
  7. Fucha atube boza um[m]ioa umuaque umsoque hyuy[-]
    cha
    c aguequa ba umgyi ummioa
    , aueis pecado
    Con alguna muger que ʃea vueſtra tia vueſtra nue[-]
    ra o vueſtra parienta[?] =
  8. Afucha asaoac aguequa asaoa magueza aueíʃ
    pecado Con alguna Caʃada o soltera[?] =
  9. VmComadre achuta sueque magaia Confirmar
    maquyia pecar muyganoa com xis umaisado
    boza ummioa com a[y]bas um[m]zequyoa. aueís peca[-]
    do Con Vueſtra comadre o aijada de bautísmo =
    o Confirmaçíon o aueislo deʃeado[?] =
  10. casarc umguenuoa umguiz aguenua ʃoíʃ ca[-]
    ʃado =
  11. To maia bohoza ummioa: mue umguspqua
    cha bohoza ummioa. aueis pecado con algun
    animal o Con otro honbre Como uos[?] =
  12. Fucha atube m[m]iſtynan com umpquyn
[agana]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 140v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido umguenua.
  2. Creemos que lo correcto debió ser "tiempo" en lugar de "temp".

141
agana mueta bohoza chanyquy um[m]fuchenuoa.
Viendo alguna muger o acordandohos de ella aue[-]
ies tenido poluçion Con vueſtras proprías manoʃ[?]
  1. Vmmuysuo um[m]fuchinuoa. entre ʃueños aueíʃ
    tenido poluçion[?] =
  2. Vmquybue muy um[m]ga ypquana ys muhca a[-]
    chuenoa com umquybzac uba[1] fucha atu[-]
    be
    umpquyn agaoa
    . despues ʠ despertaſtir[2] ,
    os holgaſtis de esso o antes de dormir pensaſtis
    en alguna muger[?] =
  3. Vmpecado fucha abohoza magana umpquyn
    agana umchueneoa, com, umguaque boza um[-]
    muyhtysua. quando os acordais de vueſtros pe[-]
    cados carnales os aueis holgado o aueislos conta[-]
    do a vueſtros parientes[?] =
  4. Cubun achuenza guaica yquy umguqueoa
    aueis hablado palabras disoneſtas[?] =
  5. Fucha atube aboza m[m]inga guaca a[y]ta um[m]io[-]
    que
    oa aquicha um[m]zanoa c[o]m aquynguac um
    [-]
    [m]taoa. aueis apretado las manos o pisado los píes
    de alguna muger o aueisle tocado la uarba[?] =
  6. Vmchuta ba com umbosquaoa oa umguena
    mancebarc agueno ummucans ana yquy
    muys minagosquazaoa. aueis Consentido
    a vueſtros hijos o críados amançebados en
    vueſtra casa[?] =
  7. Arcaguetequyquy umguenua. aueis çido al[-]
    caguete[?] =
  8. Vmguin xie umchuen xie, at uca umguena
[mibizi-]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 141r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido uca.
  2. Creemos que lo correcto debió ser "despertaſtes" en lugar de "despertaſtir".


mibizineoa, teneis a vueſtra muger juntamente,
Con bueſtra mançeba en vueſtra caʃa[?] =
  1. Vmgui aobana umchue aboza um[m]quybuysuoa.
    delante de vueſtra muger, dormis con vueſtra man[-]
    çeba[?] =
  2. Vmchue boza um[m]quybuynenga mpquaca umgui
    achuue: muys umtycoa com umgui asquisa a-
    quybuysuoa. por dormir Con vueſtra mançeba
    dejais que Vueſtra muger duerma tanvien con su
    mançebo[?] =
  3. Vmsaoa booza at uca um[m]quybuysuoa. dormíʃ
    Con Vueſtro marido[?] =
    '
  4. Vmsaoa aguaque huizine abooza ummioa.
    aueis tenido parte con algun pariente de vueſtro
    marido[?] =
  5. vmgui aguaque huiza abooza ummioa. aueíʃ
    pecado Con alguna parienta de Vueſtra muger[?]

Septimo mandamiento

  1. ipqua atabe ummubiaoa. aueis jurtado algo[?]
  2. Vmbuchugosquana umguaque agotaque um[m]taoa,
    L, umcusquana m[m]utysucana umguaquez agota
    umnyoa. quando Comprais o uendeis engañaíʃ
    a vueſtros projimos[?] =
  3. Naipi um[m]quynan puma umgeinan ys abooza,
    naipi maquisca puma mageisuca agotaque
    um[m]taoa. quando jugais a los naípes o tirais a laʃ
    pumas[1] aueis engańado aquellos Con quien Jugaíʃ[?]
  4. Maepqua, maguaca mamubia [a]epquague hoc u[-]
    m
    nyoa
    . aueis rretenido lo que hurtaſtis[?] =
[maepqua =]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 141v.jpg
  1. Quizá hace referencia a las 'pumas' o 'fruta's' de un árbol.

142
  1. Maepqua maguacaz mahiſta umhuinoa com
    [a]epquague hoc umneoa. Lo que se pedio[1] j allaſteis teneís[-]
    lo en vueſtro poder o aueislo dado a cuyo es[?] =
  2. Vmnyia a[m]maona ys uaca aieta um[m]chioa[2] . aueíʃ
    pedido logro del dinero ʠ os an pedido preſtado[?]
  3. ipquaue ummubianynga umpquequez amioa
    aueis deseado hurtar alguna coʃa[?] =
  4. Iglesia [a]epquague m[m]ubiaoa com ummubianen[-]
    ga
    umpquequyz amioa
    . aueis jurtado algunoʃ
    vienes de la yglesia o pensado[?] =
  5. Iglesia epquague chyquy guen suza chyquy ahuin a[-]
    guequa com arropa nchuioa o[m]huca abnynan
    ummubiaoa. las coʃas de la ygleçia ʠ eſtan en caʃa
    del padre y en su poder o la rropa de la yglesia que an
    dado a labar La aueis hurtado[?] =
  6. iglesia tena muysca atube afoi sacate chana foi
    apquapqua achine m[m]ubiaoa. dentro de la yglesía
    aueis hurtado alguna manta de algodon o de lana,
    ʃombrero o camisseta de alguno[?] =
  7. Sue achoquy um[m]quyioa guaca mpquaca cuca
    muhc abnynan muys um[m]taoa. auiendo rreçiui[-]
    do paga de algun espańol para trauajar aueíslo
    dejado de hazer[?] =

Octauo Mandamiento =

  1. Muysca atube muyngua, yn m[m]zyquyoa. aueiʃ
    leuantado falso teſtimonio alguna perʃona[?] =
  2. Vmguaque aieca angusqua mmnequana uchasa,
    ys manequaoa umguquena ys manequaoa ach[-]
    quisa
    umguque com yquy umgyioa
    . auiendo
oido de
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 142r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió ser "perdió" en lugar de "pedio".
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido umzioa.


oido desir algun mal de vueſtro proxímo, aueìslo
Contado fielmente o aueís ańadido de maʃ[?] =
  1. Maica, maiſta com muysca [a]ta ahuquena muhu[-]
    cu
    choa
    . Contais uìdas agenas o holgais os de oirlaʃ
    Contar =
  2. Fucha muysca abooza pecado m[m]gana mpquaca
    vmchiegosqu[u]a. aueis os alauado de auer pecado
    Con alguna muger[?] =
  3. Sue ba com psihipqua ba umbooza ami mpquaca
    mchie mgusuoa. os abeis alauado de que algun es[-]
    pañol o cassique llego a uos[?] =

Noueno mandamiento =

  1. Magui machuta ybas mzhequeoa. aueis deseado
    la muger o híha agena[?] =

Deçimo mandamiento =

  1. Vmguaque anyiaz afuta a[y]bas umzequyoa. aueis
    deseado la plata y haçienda de vueſtro proxímo[?]
  2. Vmguaque umsoque anyiaz aguene quichana
    umpquyquez atyzhynsuoa com a[y]bas Vmzyquy[-]
    oa hychangaue yspqua zmiſty umgaoa. os peʃa
    de ʠ vueſtro proximo tíene muchos dineros o
    quisierades ʃer rrico Como El[?] =

[Preguntas posteriores a la confesión][1]

  1. Xis pecado pquyn uca Confesar maquyia fhiſta[-]
    ca umpquyquyz athyzynʃuoa. os peʃa de auer he[-]
    cho eſtos pecados[?] =
  2. Ban ai[i]an umPaba Dios, seruir um[m]quynga um[-]
    gasoa. proponeis el seruir a Dios de aqui adelante[?]
  3. Vmpecado hyscuoa. no tienes mas pecados[?]_
  4. Amuia ipqua atabe umpuyn agasuoa, acuer[-]
[darte]
Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 142v.jpg
  1. En este lugar empiezan las preguntas generales que se hacían luego de tomada la confesión; y por ello, colocamos este título que las separa del décimo mandamiento.

Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 143r.jpg
  1. Hemos colocado este título para indicar que en este lugar comienza la 'Exhortación al penitente', similar a la que trae la gramática de Lugo en el folio 156 recto, pero con algunos descuidos y variaciones ortográficas.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido Chuenza.
  3. El imperativo del verbo -zisqua, -es decir ziu-, aparece en este lugar escrito con el dígrafo 'zh', tal como lo hace Fray Bernardo de Lugo, lo que podría indicar que esta 'Exhortación al penitente' fue tomada de la obra del Franciscano.
  4. Ibíd.
  5. Hemos colocado este título para indicar de manera aproximada el asunto principal del que trata el texto que está a continuación.

Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 144r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido fiztac.
  2. Hemos puesto este título como referencia del texto que sigue a continuación y con el cual termina el manuscrito. No obstante, hay que advertir que a pesar de que los sacramentos de la Iglesia Católica son siete, sólo son explicados aquí cinco: el primero es el Bautizo, el segundo es la Confirmación, el tercero es la Penitencia, el cuarto la Eucaristía y el quinto la Extrema Unción.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido mimnypquaoa.

Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 144v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido vzeoa.
  2. Traducción del latín: "Yo te bautizo _____ico, en nombre, etc".
  3. El sufijo '-ico' posee en español un valor diminutivo y/o afectivo en Andalucía, Murcia, Aragón, Navarra y varios países de la América Media, entre ellos Colombia (DRAE, 2003).

Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 145r.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido chien.
  2. La última 'c' puede también ser interpretada como una 'a'.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido fiernoc.
  4. Creemos que lo correcto debió haber sido machuenza.

Manuscrito 158 BNC Catecismo - fol 145v.jpg
  1. Creemos que lo correcto debió haber sido san.
  2. Creemos que lo correcto debió haber sido amuys.
  3. Creemos que lo correcto debió haber sido bgyequy.
  4. Texto tachado e ilegible.